Πολεοδομία στο Βυζάντιο από το έτος 1000 ως την Άλωση

Χ. Μπούρας, Μαθήματα ιστορίας της αρχιτεκτονικής


Ανάβατος, μεσαιωνικός οικισμός στη Χίο

Μελετώντας τις παλαιοχριστιανικές πόλεις είχαμε σημειώση σαν βασικό ίσως γνώρισμα, την συνέχεια από την ρωμαϊκή πολεοδομία, σε μια εποχή ακμαία από πλευράς οικονομίας και πολιτισμού. Ο συνεχής περιορισμός των μέσων, στους αιώνες που ακολούθησαν, ο αδιάκοπος περιορισμός του κράτους, και η συντηρητικότητα της μεσαιωνικής ζωής, είχαν σαν αποτέλεσμα το να μην κτισθούν νέες πόλεις στην αυτοκρατορία, αλλά να εξελιχθούν (ή μάλλον να ανανεώνονται χωρίς αλλαγές) οι παλιές παλαιοχριστιανικές πόλεις. Όλα χωρίς εξαίρεση τα μεσαιωνικά αστικά κέντρα, ανήκουν σε παλαιότερες περιόδους. Τα κέντρα της κοινωνικής ζωής υποχωρούν συν τω χρόνω και οι πόλεις χωρίζονται περισσότερο σε ενορίες, σχετιζόμενες με δευτερεύοντα κέντρα, και εκκλησίες. Μόνο στα χρόνια των Παλαιολόγων θα έχωμε ένα νέο κέντρο, τον Μυστρά, στον οποίο μπορούμε να μελετήσωμε μία στοιχειώδη πολεοδομική διάταξη. Αντιστρόφως, την ίδια αυτή εποχή, δημιουργούνται μικρότερες μονάδες, διάφορα χωριά δηλαδή, τα οποία όμως σπανίως παρουσιάζουν πολεοδομικό ενδιαφέρον.

Από τις παλιές πόλεις που εξακολουθούν να κατοικούνται, έχομε αρκετά στοιχεία, ως προς τη μεσαιωνική τους φάση. Για την Αθήνα, ξέρομε τα όρια της πόλεως, την χάραξη των παλιών δρόμων που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται σε συσχετισμό με τα μεσοβυζαντινά μνημεία, κ.οκ. Για τη Θήβα (πολυάνθρωπη πόλη, με βιομηχανία και εμπορική κίνηση) οι γνώσεις μας αντίθετα είναι πολύ περιορισμένες. Τον παλιό σχηματισμό εν μέρει, ακολουθεί και η Κόρινθος, που επίσης ακμάζει στον Μεσαίωνα. Για την Καστοριά και την Αχρίδα, οι γνώσεις μας είναι πολύ περιορισμένες ως προς το σχέδιο που είχαν κατά τον Μεσαίωνα, φαίνεται πάντως ότι ήταν τελείως ακανόνιστο.

Ο Μυστράς με τα πολλά λείψανα που διατηρεί και σήμερα, μας δίνει πλήρη εικόνα της μεσαιωνικής πόλεως, στην οποία διακρίνονται δυο φάσεις, με ιδιαίτερο τείχος κάθε μία. Η Πάνω Χώρα που είναι παλαιότερη, και η επέκτασις, η Κάτω Χώρα, με μεταγενέστερο αμυντικό περίβολο. Και στα δυο τμήματα όμως, δεν φαίνεται να έχει προβλεφθή πολεοδομικό σχέδιο. Το απότομα κεκλιμένο έδαφος, επέβαλε τον τρόπο διατάξεως των σπιτιών και την χάραξη μερικών υποτυπωδών δρόμων. Ένας από αυτούς που και σήμερα ακολουθούμε ανεβαίνοντας προς την Αγία Σοφία, ήταν ο σπουδαιότερος, έπαιζε κατά κάποιον τρόπο το ρόλλο «μέσης» των παλαιών πόλεων, και περνούσε από μια πλατεία (που αργότερα επί τουρκοκρατίας οικοδομήθηκε) την οποία πλαισίωναν τα μεγαλοπρεπή παλάτια των Παλαιολόγων. Στην κορυφή του υψώματος, το κάστρο έπαιζε το ρόλλο Ακροπόλεως, οχυρό για την άμυνα του οικισμού.

Αριστερά: Μυστράς, το σπίτι του Λάσκαρη - Δεξιά: η Αθήνα κατά το διάστημα 565 -1205 μΧ


Σε πλήρη αντίθεση με την απουσία μελετημένου πολεοδομικού σχεδίου στον Μυστρά, έρχονται τα μεσαιωνικά χωριά της Χίου, σύγχρονα περίπου με αυτόν διατηρημένα σε αρκετά καλή κατάσταση. Εδώ, όχι μόνον διαπιστώνεται η ύπαρξις ενός σαφώς ορισμένου πολεοδομικού σχηματισμού, αλλά φαίνεται ότι τίποτα δεν προϋπήρχε πριν από αυτόν, και ολόκληρο κάθε χωριό κτίσθηκε σε ελάχιστο χρονικό διάστημα. Τα περιμετρικά σπίτια του χωριού, τοποθετημένα σε αδιάσπαστη σειρά, και χωρίς εξωτερικά ανοίγματα, διαμορφώνουν το περιφερειακό, τετράγωνο συνήθως σε κάτοψη, τείχος. Μερικοί βασικοί δρόμοι, καμπύλοι και στενοί, οδηγούν από τις πύλες στο κέντρον, το οποίον σχηματίζεται από ένα κεντρικό οχύρωμα με πελώριο πύργο, τελευταίο καταφύγιο των κατοίκων σε περίπτωση αλώσεως του οικισμού. Από τους λίγους αυτούς δρόμους ξεκινούν δευτερεύοντες δρόμοι, ακόμη στενώτεροι, που οδηγούν σε αδιέξοδο ή έχουν σχήμα culs – de – sac. Τα σπίτια θολοσκεπή, όλα με το ίδιο ακριβώς ύψος διώροφα ή τριώροφα, αποτελούν μια μάζα συμπαγή. Η αρχή πάνω στην οποία στηρίζεται ο σχηματισμός αυτός είναι η αποτελεσματική άμυνα. Ελεύθεροι χώροι δεν υπήρχαν σχεδόν διόλου, και δεν διακρίνεται καμία προσπάθεια αναδείξεως κτηρίων, (των εκκλησιών λ.χ) ή προσφοράς ανέσεων και υγιεινών όρων ζωής, στους κατοίκους.

Στις Κυκλάδες και στο Αιγαίον έχουν διασωθή λείψανα και άλλων οικισμών, κτισμένων έτσι ώστε να προσφέρουν ασφάλεια από τους πειρατές, με πύργους ενίοτε στο κέντρον τους (Θήρα), ή με φρουριακή περιμετρική οχύρωση. Σημειώνουμε παλαιούς οικισμούς, ενδιαφέροντες ίσως για τις παλιές εκκλησίες τους, στην Αίγινα (Παλαιοχώρα) στα Κύθηρα (Παλαιόπολις, Μυλοπόταμος, Καψάλι), στην Νάξο κ.ο.κ αν και δεν αποκλείεται να ανήκουν σε κάπως μεταγενέστερη περίοδο.