Ο πρώτος Έλληνας Πολεοδόμος

Μάρω Καρδαμίτση – Αδάμη, "Σταμάτης Βούλγαρης – Τα κείμενά του"

 

Ο Σταμάτης Βούλγαρης ενώ ζωγραφίζει

Γεννημένος στο Ποτάμι Λευκίμμης της Κέρκυρας ο Βούλγαρης ήταν ήδη έφηβος όταν οι δημοκρατικοί Γάλλοι έφθασαν στα Επτάνησα. Οι φιλελεύθεροι νησιώτες τους υποδέχθηκαν με ενθουσιασμό ως απελευθερωτές. Μέσα στο γενικό κλίμα του πανηγυρισμού για την κατάργηση των κοινωνικών διακρίσεων, που το αριστοκρατικό καθεστώς της Βενετικής κυριαρχίας είχε επιβάλλει στα Ιόνια νησιά, ο Βούλγαρης κατατάσσεται στον Γαλλικό Στρατό.

Τα δημοκρατικά του αισθήματα εκδηλώνει συχνά, τόσο δημόσια, αρθρογραφώντας στο Annales devoyage, όσο και στην ιδιωτική του αλληλογραφία. Ακόμα και αργότερα, όταν πια έχει επίσημα πολιτογραφηθεί ως Γάλλος πολίτης (1817), δεν παραλείπει να εκφράζει την αγάπη του στη φυσική του πατρίδα. Το δοκίμιό του Έλληνας ευγνώμων προς το πνεύμα του Λόρδου Βύρωνα, που γράφτηκε το 1825, είναι μια έμπρακτη απόδειξη.

Με την ιδιότητα του υπαξιωματικού αρχικά και του αξιωματικού στη συνέχεια του Γαλλικού Στρατού ταξιδεύει στην Ιταλία, τη Μάλτα, την Αλβανία, την Ισπανία, τη Γαλλική Γουιάνα, τις Αντίλλες, τη Μαρτινίκα... Ο παιδικός του πόθος να γνωρίσει τον κόσμο πραγματοποιείται.

Στις Αναμνήσεις του, το τρίτο και τελευταίο βιβλίο του, που κυκλοφόρησε το 1835 στο Παρίσι, περιγράφει γλαφυρά τις εντυπώσεις από τις περιηγήσεις του. Στη Γαλλία σπουδάζει στο Κολλέγιο των Τεσσάρων Εθνών (College de Quatre Nations) και στην Ιστορική και Γεωγραφική Υπηρεσία του Γαλλικού Στρατού (Depot de Guerre) στη συνέχεια, ενώ παράλληλα παρακολουθεί μαθήματα ζωγραφικής στο Atelier του γνωστού φιλέλληνα ζωγράφου David και του μαθητή του Gros αργότερα. Στις αρχές του 19ου αιώνα, μετά από την πίεση της ραγδαίας ανάπτυξης, το Παρίσι μετασχηματίζεται. Ο αστικός χώρος διερευνάται και αποτυπώνεται. Η συντονισμένη αντιμετώπιση χώρου και χρόνου, τάση που χαρακτηρίζει ολόκληρο τον 19ο αιώνα, είναι πια παγιωμένη. Καταρτίζονται νέα ορθολογικά προγράμματα, καθορίζονται πλαίσια μέσα στα οποία η αρχιτεκτονική και η πολεοδομία εξυπηρετούν συγκεκριμένες λειτουργίες. Τα πρότυπα της μητρόπολης μεταδίδονται στις αποικίες. Για να συντομευθούν οι διαδρομές, οι δρόμοι πρέπει να είναι ευθύγραμμοι, οι διασταυρώσεις σε ορθή γωνία. Οι κατοικίες κατατάσσονται σε τύπους ανάλογα με την κοινωνικο - οικονομική θέση των ιδιοκτητών τους και επικοινωνούν με τον δρόμο με στοές ομοιόμορφες, που προστατεύουν τους πεζούς από τον ήλιο και τη βροχή.

Αυτές είναι οι πρακτικές οδηγίες που δίνονται στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Παρισιού και που θα εφαρμόσει αργότερα ο Βούλγαρης στις νέες πόλεις που σχεδιάζει. Ζώντας και σπουδάζοντας στη γαλλική πρωτεύουσα, βρίσκεται στο επίκεντρο του προβληματισμού και της γνώσης. Τα ταξίδια στην Ευρώπη και τις γαλλικές αποικίες του ανοίγουν τους ορίζοντες και επικυρώνουν τις σπουδές του και, παρόλο που από τα στοιχεία που διαθέτουμε πουθενά δεν αναφέρεται ότι ο Βούλγαρης πέρασε από την Ecole Polytechnique, τίποτα δεν αποκλείει να παρακολούθησε μαθήματα πολεοδομίας σαν ελεύθερος ακροατής, κάτι που ήταν ιδιαίτερα συνηθισμένο την περίοδο αυτή στα ανώτερα ιδρύματα της Ευρώπης. Εξάλλου η διαχείριση του χώρου ήταν κάτι που απασχολούσε επίσης και τις στρατιωτικές σχολές.

Εφοδιασμένος με τις γνώσεις αυτές ο Σταμάτης Βούλγαρης κατεβαίνει στην Ελλάδα κι αναλαμβάνει αμέσως μαζί με τους Γάλλους στρατιωτικούς μηχανικούς του εκστρατευτικού σώματος τον σχεδιασμό των νέων ελληνικών πόλεων. Είναι γνωστή η μέριμνα του Ι. Καποδίστρια για τη δημιουργία μιας πολεοδομικής και τεχνικής υποδομής που θα συνέτεινε στην οικονομική αναδιοργάνωση της χώρας. Η τεράστια προσφορά της προσωπικότητάς του στη διαμόρφωση του νεοελληνικού κράτους έχει γίνει πια συνείδηση σε κάθε αμερόληπτο μελετητή της σύντομης αλλά εξαιρετικά σημαντικής για την ιστορία του τόπου μας περιόδου, που αρχίζει επίσημα με την εκλογή του ως «Κυβερνήτη της Ελλάδας» από την Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας τον Απρίλη του 1827 και τελειώνει απότομα με τη δολοφονία του στο Ναύπλιο τον Σεπτέμβρη του 1831.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που διαθέτουμε, στα τρισήμισυ χρόνια που διακυβέρνησε τη χώρα ολοκληρώθηκαν τα σχέδια για εννέα ελληνικές πόλεις, το Ναύπλιο, το Άργος, την Τρίπολη, την Κρίσσα (Ιτέα), την Κόρινθο, το Λιδωρίκι, τη Βοστίτζα (Αίγιο), την Πάτρα και την Πύλο, ενώ προχωρούσε ο σχεδιασμός και οι προεργασίες για αρκετές άλλες ακόμα.

1829. Σχέδιο νέας πόλεως των Πατρών

Στην επιτυχία του σκοπού συνετέλεσε η συγκρότηση ενός επιτελείου από ειδικά εκπαιδευμένους πολεοδόμους, γεωδαίτες, αρχιτέκτονες και οχυρωματοποιούς, Έλληνες και ξένους. Οι κατευθύνσεις που δόθηκαν, οι επιλογές που έγιναν και που συνεχίστηκαν και στην Οθωνική περίοδο που ακολούθησε, καθόρισαν τον χαρακτήρα των πόλεων του νεοσύστατου κράτους. Από το σύνολο των 19 σχεδίων που ολοκληρώθηκαν στην Καποδιστριακή περίοδο, άλλα πραγματοποιήθηκαν και άλλα όχι, τα περισσότερα εξακολουθούν να ισχύουν για δεκαετίες αργότερα, ενώ αρκετά παραμένουν σχεδόν αναλλοίωτα με ελάχιστες μετατροπές μέχρι τις μέρες μας. Ανάμεσα στα τελευταία, το σχέδιο πόλεως της Τρίπολης και του Ναυπλίου (του σημερινού δηλαδή ιστορικού κέντρου της πόλης) και το προάστιο Πρόνοια, πάντοτε στο Ναύπλιο, η νέα Κάτω πόλη της Πάτρας και η εξυγίανση της Πάνω πόλης είναι έργα του Σταμάτη Βούλγαρη.

Ο στρατιωτικός ορθολογισμός και η νεοκλασική πολεοδομία αποτελούν τα βασικά χαρακτηριστικά της οργάνωσης των νέων τμημάτων των πόλεων και της διατήρησης με μικρές παρεμβάσεις του υπάρχοντος ιστού, όπου αυτός υφίσταται σε καλή κατάσταση. Τα στοιχεία αυτά που χαρακτηρίζουν τον σχεδιασμό όλων των πόλεων της Καποδιστριακής περιόδου, διακρίνονται με σαφήνεια και στις μελέτες του Βούλγαρη για το Ναύπλιο, την Πάτρα και την Τρίπολη.

Τον Αύγουστο του 1830 ο Βούλγαρης, άρρωστος από πνευμονική λοίμωξη, αναγκάζεται να επιστρέψει στη Γαλλία. Ένα μήνα αργότερα παίρνει μακρόχρονη άδεια χωρίς να παύσει να είναι αποσπασμένος στην ελληνική Υπηρεσία.

Το 1831 προάγεται σε ταγματάρχη και τίθεται σε διαθεσιμότητα, ενώ το 1832 αποστρατεύεται οριστικά. Από το 1832 κι ύστερα ο Βούλγαρης ιδιωτεύει. Για ένα διάστημα συνεχίζει τα ταξίδια. Το 1834 επισκέπτεται την Αγγλία. Τέσσερα χρόνια αργότερα επιστρέφει στην Κέρκυρα και εγκαθίσταται στο προάστιο Ποταμός, όπου και πεθαίνει το 1842.