Οι συμμαχικοί δρόμοι

Θανάσης Βαφειάδης, Χρονικό Κιλκίς 1913-1940


Αύγουστος 1916. Κονβόι σε δρόμο της Δοϊράνης

«Και τι χρειάζεται στο κάτω – κάτω αυτή λιθόστρωση. Αν ακολουθούσαμε την Ευρώπη σε όλα της τα καπρίτσια, θα περνούσαμε το βίο μας φτιάχνοντας δρόμους, κάνοντας τους μετά σιδηρόδρομους και αυτούς με τη σειρά τους ηλεκτροκίνητα αμάξια. Ας περιμένουμε καλύτερα κι όταν μάθουμε την τελευταία λέξη της προόδου, αποφασίζουμε». Η χαρακτηριστική αυτή απάντηση ενός Τούρκου έπαρχου στον V. Berard, που απηχούσε και τις απόψεις της οθωμανικής διοίκησης, εξηγεί γιατί οι δρόμοι στα χρόνια της τουρκοκρατίας βρίσκονταν σε άθλια κατάσταση. Έτσι, μετά την απελευθέρωση των Νέων Χωρών η Ελλάδα κληρονόμησε από την Οθωμανική αυτοκρατορία ένα απαρχαιωμένο οδικό δίκτυο από χωματόδρομους και μονοπάτια, κατασκευασμένα προ αμνημονεύτων ετών, τα οποία εξυπηρετούσαν τις ανάγκες μιας παραδοσιακής κυκλοφορίας περιορισμένων μετακινήσεων. Οι δρόμοι αυτοί δεν ήταν τίποτε άλλο από γυμνές λωρίδες εδάφους, από τις οποίες είχαν απομακρυνθεί λίγο πολύ η βλάστηση και τα διάφορα εμπόδια. Στις περιόδους ξηρασίας καλύπτονταν από σκόνη, ενώ όταν έβρεχε η σκόνη αυτή μετατρεπόταν σε λάσπη. Επί πλέον οι τροχοί των οχημάτων δημιουργούσαν στο έδαφος αυλάκια που δυσκόλευαν την κίνηση.

Η εμπλοκή στους δυο συνεχόμενους βαλκανικούς πολέμους οδήγησε στην οικονομική εξασθένηση της χώρας και έτσι κάθε εγχείρημα για τη βελτίωση των συγκοινωνιών αυτήν την εποχή αποδείχτηκε ανέφικτο. Οι δρόμοι αφέθηκαν στην τύχη τους μέχρι την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, οπότε παρουσιάστηκε επιτακτική η ανάγκη αντιμετώπισης της ανεπάρκειας του οδικού δικτύου. Στον πόλεμο αυτό οι μετακινήσεις και ο ανεφοδιασμός των στρατευμάτων πραγματοποιούνταν κυρίως με χρήση αυτοκινήτων και έτσι η εύκολη προσπέλαση με τέτοια μεταφορικά οχήματα καθιστούσε τη στρατιωτική σημασία των δρόμων ακόμη μεγαλύτερη.

Η πρώτη καταγραφή των υφιστάμενων δρόμων απέδειξε ότι οι περισσότεροι από αυτούς ήταν ανεπαρκείς ή εντελώς ακατάλληλοι για τις ανάγκες της στρατιωτικής συγκοινω­νίας, ειδικά στις περιοχές επιχειρήσεων. Η καταγραφή που πραγματοποιήθηκε από τον Γεωγραφικό Τομέα των Μυστικών Υπηρεσιών του Βρετανικού Ναυτικού περιέχεται σε ένα σπάνιο εγχειρίδιο που αποτυπώνει την εικόνα του οδικού δικτύου της Μακεδονίας. Σύμφωνα με το εγχειρίδιο αυτό την περιοχή του Κιλκίς διέσχιζαν 4 βασικοί δρόμοι οι οποίοι συνδέονταν με τη Θεσσαλονίκη, που αποτελούσε το κέντρο εξόρμησης των συμμαχικών στρατευμάτων. Η περιγραφή των δρόμων αυτών, που δίνεται παρακάτω, χωρίς τον ταυτόχρονο εντοπισμό τους σε χάρτη είναι ανιαρή έως δυσνόητη. Αν όμως κάποιος συνδυάσει τη λεκτική περιγραφή των δρόμων με τη χαρτογραφική τους απεικόνιση θα έχει μια αυθεντική εικόνα του οδικού δικτύου της εποχής αυτής και αν τη συγκρίνει με τη σημερινή κατάσταση θα εντυπωσιαστεί με την τεράστια αντοχή του οδικού συστήματος στη διάρκεια του χρόνου. Θα έχει επίσης τη δυνατότητα να πληροφορηθεί τον τρόπο πρόσβασης, τις εναλλακτικές διαδρομές και τις σχετικές αποστάσεις μεταξύ των δεκάδων μεγάλων και μικρών οικισμών της περιοχής του Κιλκίς, από τους οποίους άλλοι συνεχίζουν τη μακραίωνη διαδρομή τους και άλλοι χάθηκαν αφήνοντας το όνομά τους ως μόνο ενθύμιο της ύπαρξής τους.


Α) Δρόμος Θεσσαλονίκης – Δοϊράνης – Στρώμνιτσας μήκους 112 χλμ. (Route 77)


Ο δρόμος αυτός, σύμφωνα με πληροφορίες του Οκτωβρίου 1915, βρισκόταν σε καλή κατάσταση και ήταν κατάλληλος για μετακίνηση αυτοκινήτων. Σε αυτόν μπορούσε να οδηγηθεί κάποιος είτε κατευθυνόμενος προς τη γέφυρα του Γαλλικού ή πιο άμεσα ακολουθώντας μια πιο δύσβατη διαδρομή με κατεύθυνση προς το Gradobor (Πεντάλοφος). Η γέφυρα του Γαλλικού σε απόσταση 11 χλμ από τη Θεσσαλονίκη απείχε 1 ½ ώρα από αυτήν. Ο δρόμος διέσχιζε το γαλλικό ποταμό, η διάβαση του οποίου δεν ήταν πάντα εύκολη: «Ο Γαλλικός έχει εκτεταμένο βοτσαλωτό βυθό και είναι αντικείμενο βίαιης υπερχείλισης. Την άνοιξη δεν είναι προσπελάσιμος στα βαθύτερά του σημεία, αλλά λέγεται ότι είναι πάντα βατός πάνω από το KarajaKadi (Καμπάνη) περίπου 5 χλμ ΒΑ του Salamanli (Γαλλικός)». Στη συνέχεια κατευθυ­νόταν προς Βορρά, δυτικά του Γαλλικού, όπου το έδαφος στέγνωνε εντελώς στον ξηρό καιρό αλλά γινόταν πολύ μαλακό μετά από βροχή. Η διαδρομή σε αυτό το τμήμα ήταν χωρίς χαλι­κόστρωση και μπορούσε να εξυπηρετήσει μόνο ελαφρά οχήματα. Στο 13ο χλμ ο δρόμος συναντούσε το χωριό Shamli, που σήμερα δεν υπάρχει, και εισερχόταν σε ορεινή περιοχή. Στο 21ο χλμ ο δρόμος διακλαδιζόταν δεξιά και ΒΑ προς το Kukush (Κιλκίς).

Ο κλάδος αυτός του δρόμου παρόλο που βρισκόταν σε κακή κατάσταση ήταν κατάλληλος για κυκλοφορία τροχοφόρων. Η πορεία του ήταν η εξής: Περνούσε κοντά και ανατολικά από τη λίμνη Tuzulu ή Aji (Πικρολίμνη) και σε απόσταση 8 χλμ συναντούσε το χωριό Yaijilar (Ξυλοκερατιά), που βρισκόταν 4 χλμ δυτικά της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης – Δοϊράνης. Στα 10 χλμ ο δρόμος συναντούσε το χωριό Karabunar (Μαυρονέρι) και συνέχιζε διαγράφοντας μια μεγάλη καμπύλη που κατέληγε στο χωριό Sarigol (Κρηστώνη). Από δω και μπρος ο κλάδος κατευθυνόταν ΒΑ οδηγώντας στο Κιλκίς, το οποίο αναφέρεται ως χωριό με χαρακτηριστικό σημείο του το μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου.

Ο βασικός δρόμος από την Ξυλοκερατιά συνέχιζε βόρεια και συναντούσε το AliHojalar (Μικρόκαμπος), το τσιφλίκι Vacuf (Βακούφι) και το AvretHisar (Γυναικόκαστρο). Από εδώ σύντομος κλάδος 9 χλμ, δεξιά και ΒΑ, οδηγούσε στο Κιλκίς. Στο 47ο χλμ βρισκόταν το χωριό Haidarli (Βαπτιστής) και στη συνέχεια το Gerbashel (Καστανιές). Ο δρόμος ακολου­θώντας την κοιλάδα του Ayak έφθανε στο χωριό Hirsova (Χέρσο) και σε αυτό το σημείο ξανα­ενωνόταν με το Κιλκίς. Στο 62 χλμ συναντούσε το σιδηροδρομικό σταθμό Kilindir (Καλίνδρια) και στο 70ο χλμ έφθανε στα ελληνικά σύνορα με τη Σερβία.

Νότια της λίμνης Δοϊράνης υπήρχε ο δρόμος που κατευθυνόμενος Β – ΒΔ οδηγούσε στο Demir Hisar (Σιδηρόκαστρο).


Β) Δρόμος Θεσσαλονίκης – Δοϊράνης μέσω Κιλκίς μήκους 83 χλμ (Route 150)


Ο δρόμος αυτός συναντούσε στο 22ο χλμ τα Dremiglava (Δρυμός) από τα οποία ένας δρόμος Ν. προς τη Balja (Μελισσοχώρι) και ένας ΒΑ προς τη Gnoya (Παλαίχωρα Λαγκαδά). Στη συνέχεια αφού συναντούσε δυο χωριά που δεν υπάρχουν σήμερα, την Kamara και το Rahmanli, έφθανε στο Ambarkoi (Μάνδρες). Στο 44ο χλμ συναντούσε το Akcheklise (Κολχίδα), απ’ όπου διακλαδιζόταν ένα μονοπάτι 4χλμ προς ΒΑ που οδηγούσε στο Sarikoi (Ποταμιά).

Μετά από 49 χιλιόμετρα διαδρομής έφθανε στο Κιλκίς απ’ όπου διακλαδιζόταν ακτι­νωτά 4 δευτερεύοντες δρόμοι:

i) ΝΔ ο δρόμος προς το Γυναικόκαστρο που περιγράψαμε προηγουμένως

ii) ΒΔ δρόμος 6,5 χλμ προς το Yanesh (Μεταλλικό)

iii) Β-ΒΔ δρόμος 16 χλμ προς το Χέρσο

iv)Β δρόμος 5,5 χλμ προς το Sersemli (Ξηρόβρυση). Από την Ξηρόβρυση ένα μονοπάτι 9.5 χλμ συνέχιζε προς το Irikli (Κορομηλιά) και στη συνέχεια ένας καρόδρομος μέσα από χωριά που βρίσκονταν στους πρόποδες των Κρουσίων έφθανε στη Gola (Κορυφή). Από εκεί συνέ­χιζε ένας αλογόδρομος προς Potaros (Δροσάτο) και το σταθμό της Δοϊράνης.

Μετά το Κιλκίς ο δρόμος συνεχιζόταν προς τη Gramatna (Ευκαρπία), την Alexsia (Μυλοχώρι) και τη Snevche (Κεντρικό). Από εδώ διακλαδιζόταν ένα μονοπάτι ΒΑ το οποίο διασχίζοντας τα ψηλότερα σημεία των Κρουσσίων έφθανε στην περιοχή του Todarovo (Θεοδώρειο Σιντικής). Στο 74ο χλμ ο δρόμος συναντούσε το Ismailli (Γάβρα) καταλήγοντας σε δυο χωριά που δεν υπάρχουν σήμερα το Gulimenli (Ακροχώρι) και το Serakli (Εξωχώρι). Από εδώ κατηφόριζε και σε απόσταση 5 χλμ συναντούσε το δρόμο Δοϊράνη – Δεμιρ Χισάρ.


Γ) Δρόμος Θεσσαλονίκης – Μεσόλοφου Σιντικής μήκους 84 χλμ (Route 151)

Αυτή η διαδρομή, όπως γράφεται στο εγχειρίδιο, ήταν δυνατή για κυκλοφορία τρο­χοφόρων σε όλη την περίοδο ξηρού καιρού. Η προσαρμογή της για συνεχή μεταφορά με άλογα θα μπορούσε να γίνει ύστερα από μικρής διάρκειας εργασίες αφού σε όλη τη διαδρομή υπήρχαν διαθέσιμα υλικά οδοστρωσίας. Ωστόσο ο δρόμος αυτός δε μπορούσε να εξυπηρετήσει κυκλοφορία οχημάτων εκτός αν ανακατασκευαζόταν εξ ολοκλήρου.

Ο δρόμος αυτός ακολουθούσε για 21 χλμ το δρόμο των Σερρών και στη συνέχεια ενωνόταν με ένα κλάδο που ξεκινούσε από το Δρυμό. Ακολούθως συναντούσε το Yenikoi (Νεοχώρι) και το Salihli φθάνοντας στο YeniMahalla (Λειψύδριο). Στο 44ο χλμ βρισκόταν το Sarikoi (Ποταμιά), απ’ όπου ένας κλάδος κατευθυνόταν στην Κολχίδα. Στο 52 χλμ συναντούσε το Kurkut (Τέρπυλλος) διακλαδίζονταν δυο μονοπάτια:

i) ΒΔ στην Ευκαρπία

ii) A και ΒΑ προς krushova (Αχλαδοχώρι Σιντικής), Muzderek (Μελισσουργείο), Lelovo (Αγ. Αντώνιος), Petkovo (Αγ. Μάρκος) και από κει δια μέσου της κορυφογραμμής των Κρουσσίων προς την Lozhista (Μεσόλοφος), εξασφαλίζοντας μια συντομότερη αλλά περισσό­τερο δύσκολη εναλλακτική λύση ως προς τον κύριο δρόμο.

Μετά την Τέρπυλλο ο δρόμος συναντούσε τα χωριά Serchili (Σπουργίτης), Planitsa (Φύσκα), Rayanovo (Βάθη), KoshTodori (Κάτω Θεοδωράκι), Gone-i-Todori (Άνω Θεοδωράκι) και το χωριό Bashanli (Διάσελο) που σήμερα δεν υπάρχει. Από εκεί έφθανε στο Μεσόλοφο και ενωνόταν με το δρόμο Σερρών – Δοϊράνης.


Δ) Δρόμος Θεσσαλονίκη – γέφυρα Στρυμόνα μήκους 81 χλμ (Route 152)

1916. Κατασκευή δρόμου Θεσσαλονίκης - Σερρών

Ήταν ένα λοφώδες μονοπάτι το οποίο θα μπορούσε με χρήση εκρηκτικών να ισοπε­δωθεί και να παραδοθεί προσαρμοσμένο για κάθε κίνηση τροχοφόρων.

Ο δρόμος αυτός ακολουθούσε τον προηγούμενο δρόμο (151) μέχρι το Νεοχώρι. Στη συνέχεια συναντούσε δυο χωριά που δεν υπάρχουν σήμερα το Hajilar και το Pirnovali (Αγία Αικατερίνη). Από εδώ ένα μονοπάτι κατευθυνόταν ΝΑ προς τη Mirova (Ελληνικό). Στο 59 χλμ συναντούσε το Mozgal (Κλειστό) και ακολούθως το Paprat (Ποντοκερασιά). Τελευταίο χωριό στα όρια της υποδιοίκησης Κιλκίς ήταν το Hamzali (Μυρτιά) μετά το οποίο συναντούσε το δρόμο των Σερρών και τη γέφυρα Kopriva πάνω από τον Στρυμόνα.


Η κατασκευή των δρόμων

Από τον Μάρτιο του 1916, όταν συμμαχικά στρατεύματα άρχισαν να εξέρχονται δια­δοχικά από το Περιχαρακωμένο Στρατόπεδο Θεσσαλονίκης, άρχισε η κατασκευή και η συντή­ρηση των δρόμων που οδηγούσαν στη γραμμή του μετώπου.

Αι δρόμοι αυτοί έπρεπε να διαθέτουν ανθεκτικό κατάστρωμα και κατάλληλη οριζοντιογραφική και υψομετρική διάταξη ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της πυκνής κυκλοφορίας ακόμη και των βαρύτερων οχημάτων. Υπήρχαν δυο βασικές κατηγο­ρίες στρατιωτικών δρόμων: α) οι οδοί φαλάγγων, που προορίζονταν για την εξυπηρέτηση φαλάγγων όλων των όπλων και κατασκευάζονταν από υπάρχοντα υλικά και β)οι οδοί μάχης, που ήταν πρόχειρες κατασκευές, μερικές φορές με απλή διευθέτηση του εδάφους, που προο­ρίζονταν για προσωρινή χρήση η εξυπηρετούσαν τη διέλευση ελαφρών οχημάτων.

Συνεργείο οδοποιίας που δουλεύουν ακόμη και παιδιά

Η οριζοντιογραφική μορφή αυτών των δρόμων καθοριζόταν από το ανάγ­λυφο του εδάφους, τη μικρή διατομή και επιπλέον την οικονομία του χρόνου κατασκευής και τη διάθεση των εργατικών δυνάμεων. Έτσι οι απαιτούμενες ακτίνες καμπυλότητας υποχω­ρούσαν στο ελάχιστο προς όφελος της ελάττωσης του έργου και της ταχείας κατασκευής. Η κατασκευή των δρόμων γινόταν από στρατιωτικές δυνάμεις και πολίτες που εργάζονταν καθο­δηγούμενοι από βαθμοφόρους του μηχανικού ή άλλων όπλων. Επειδή δεν υπήρχαν σκαπτικά και ισοπεδωτικά μηχανήματα η ζήτηση των εργατικών χεριών ήταν μεγάλη και έτσι σε αυτά τα έργα οδοποιίας βρήκε ελπίδα διεξόδου ο ντόπιος πληθυσμός, που την εποχή εκείνη αντιμετώ­πιζε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες διαβίωσης. Η διάνοιξη γινόταν με σκαπάνες και φτυάρια. Μεγάλες ακανόνιστες πέτρες μεταφέρονταν στη συνέχεια με κάρα, λειαίνονταν με σφυριά και πακτώνονταν στο χώμα ώστε να συναρμολογείται το οδόστρωμα. Το πλάτος αυτών των δρό­μων, μαζί με τα ερείσματα, δεν υπερέβαινε τα 5 μέτρα. Τα τεχνικά έργα στους δρόμους ήταν συνήθως πέτρινα γεφύρια, τα οποία γεφύρωναν μικρά ρέματα, πλάτους το πολύ 5 μέτρων, και πρόχειροι τοίχοι αντιστήριξης από ξερολιθιά.

Οι λιθόστρωτοι αυτοί δρόμοι, που έμειναν στην ιστορία ως «συμμαχικοί», πύκνωσαν το πρωτόγονο οδικό δίκτυο που υπήρχε και εξυπηρέτησαν σε μεγάλο βαθμό τις συγκοινωνια­κές ανάγκες στα χρόνια που ακολούθησαν. Είκοσι χρόνια μετά η εφημερίδα «Πρόοδος» του Κιλκίς, επισημαίνοντας την οικτρή κατάσταση του οδικού δικτύου, έγραφε χαρακτηριστικά: «Ο νομός μας στερείται παντελώς οδικού δικτύου και τούτο που υπάρχει ανάγεται εις την μακα­ρίαν εκείνην εποχήν των συμμάχων, το όνομα των οποίων μνημονεύουσιν οι οδοιπόροι κατά την εκάστοτε ταλαιπωρίαν των.

Ίχνη αυτών δρόμων παραμένουν ακόμη και σήμερα σε πολλά σημεία της περιοχής μας, με χαρακτηριστικότερο ίσως τον παλιό συμμαχικό δρόμο Κιλκίς – Τερπύλλου. Τα απομει­νάρια αυτών των δρόμων αποτελούν κάποια από τα ελάχιστα εναπομείναντα στοιχεία που μαρτυρούν το πέρασμα από των τόπο μας «όλων των φυλών του Ισραήλ» που μαζεύτηκαν στη στρατιά της Ανατολής: Άγγλων, Γάλλων, Ιταλών, Ρώσων, Σενεγαλέζων, Ινδών ακόμη και Βιετ­ναμέζων.