Η οριστική διανομή του αγροκτήματος Κιλκίς

Θανάσης Βαφειάδης, Χρονικό του Κιλκίς 1913-1940


1930. Αλώνια στη δυτική έξοδο του Κιλκίς (ΠΗΓΗ: Τάκης Κοβλακάς)

Η διανομή της αγροτικής γης έγινε με βάση τις διατάξεις του αγροτικού νόμου, σύμφωνα με τον οποίο οι γηγενείς ή οι πρόσφυγες που θα αποκαθίσταντο γεωργικά έπρεπε να είναι ακτήμονες ή να κατέχουν ανεπαρκή γη για τη συντήρησή τους. Οι κλήροι που χορηγήθηκαν στους αποκαθιστάμενους ήταν διαφόρων ειδών:

α) Γεωργικοί κλήροι. Αυτοί αποτελούσαν τη σπουδαιότερη κατηγορία κλήρων και καθορίζονταν ανάλογα με τη διαθέσιμη έκταση του αγροκτήματος και τον αριθμό των κληρούχων. Έπρεπε όμως να είναι επαρκείς για να συντηρήσουν μια αγροτική οικογένεια. Αν ο αποκαθιστάμενος αγρότης είχε περισσότερα από τρία παιδιά, ανήλικα αγόρια ή άγαμα κορίτσια, χορηγούνταν σε αυτόν για κάθε επιπλέον παιδί συμπληρωματική έκταση που αντιστοιχούσε στο 1/5 του κλήρου. Πάντως, σε καμιά περίπτωση η ολική έκταση δε μπορούσε να υπερβεί τους δυο πλήρεις γεωργικούς τίτλους.

β) Κλήροι προς συντήρηση. Ήταν κλάσματα τίτλων που παραχωρούνταν σε γέροντες που είχαν ξεπεράσει το 65ο έτος της ηλικίας τους και σε άλλους ανίκανους προς εργασία, όπως ήταν οι χήρες καλλιεργητών χωρίς παιδιά.

γ) Επαγγελματικοί κλήροι. Ήταν επίσης κλάσματα κλήρων που χορηγούνταν σε επαγγελματίες που δεν είχαν σαν κύριο επάγγελμα τη γεωργία αλλά κάποιο άλλο επάγγελμα χρήσιμο στην αγροτική κοινότητα, όπως του πεταλωτή, του σιδηρουργού, του σαγματοποιού, του υποδηματοποιού αλλά και του παντοπώλη, του κουρέα, του αγωγιάτη. Η χορηγούμενη γη σε τέτοιους χειροτέχνες και μικροεπαγγελματίες προοριζόταν για ανέγερση κατοικίας και εργαστηρίου καθώς και για συμπληρωματική γεωργική απασχόληση.

δ) Οικογενειακοί κλήροι. Προορίζονταν για ομάδες προσφύγων που δεν συνδέονταν κατ’ ανάγκη με οικογενειακούς δεσμούς.

ε) Συνεταιρικοί κλήροι. Προορίζονταν για τις κοινές ανάγκες του χωριού και ήταν οι αλωνότοποι, οι χώροι καταστημάτων κοινής ωφέλειας, τα φυτώρια, οι σχολικοί κήποι.

Στ) Κλήροι εθνικών αγωνιστών. Προορίζονταν για αυτούς που είχαν πολεμήσει και διακριθεί στους τελευταίους πολέμους και δικαιούνταν μετά την απόλυσή τους να τους παραχωρηθεί χωρίς πληρωμή κλήρος αγροτικός ή επαγγελματικός.


Οι εργασίες της διανομής


Κιλκίς 1928. Τοπογραφικό συνεργείο

Πολύ πριν τη διανομή ο γεωπόνος των διανομών, εφοδιασμένος με το σχετικό φάκελο των εποικιστικών ζητημάτων, επισκεπτόταν το συνοικισμό και κατάρτιζε το αρχικό πίνακα των κληρούχων με βάση τα βιβλιάρια της προσφυγικής εγκατάστασης και τις μεταβολές που είχαν επέλθει. Ο πίνακας αυτός, στον οποίο αναγράφονταν όλα τα στοιχεία που αφορούσαν τους κληρούχους, τοιχοκολλούνταν ώστε να λάβουν γνώση οι ενδιαφερόμενοι και να υποβάλουν ενστάσεις για παραλείψεις ή λάθη. Το μεγαλύτερο πρόβλημα στον καταρτισμό του πίνακα των κληρούχων ήταν η έλλειψη σταθερού επωνύμου, που παρατηρούνταν κυρίως στους πρόσφυγες της Τουρκίας, όπου το επώνυμο δεν είχε αποκτήσει την έννοια του σταθερού και αμετάβλητου διακριτικού της οικογένειας. Έτσι πολλές φορές το ίδιο πρόσωπο παρουσιαζόταν να γράφεται αλλιώς στο προσφυγικό βιβλιάριο, αλλιώς στον πίνακα κληρούχων και αλλιώς στα μητρώα της κοινότητας. Αιτία του φαινομένου αυτού ήταν η παραλλαγή των επωνύμων, η κακή εκφώνησή τους ή η κακή απόδοσή τους από τους υπαλλήλους. Ταυτόχρονα ο γεωπόνος προχωρούσε στη γεωργική και εποικιστική μελέτη των διανεμητέων εκτάσεων και στον καθορισμό του βασικού γεωργικού κλήρου. Επίσης, μαζί με τους αγρότες, καθόριζε τις κατηγορίες γης στις οποίες θα τους δίνονταν τα αγροτεμάχια, τα οποία δεν ξεπερνούσαν συνήθως τα πέντε.

Η τεχνική εργασία των διανομών ξεκινούσε με την καταμέτρηση των γαιών που γινόταν με ταχυμετρική αποτύπωση από τοπογραφικό συνεργείο που αποτελούνταν από τρεις υπαλλήλους: τον προϊστάμενο που διεύθυνε τις εργασίες και σχεδίαζε το κροκί, τον παρατηρητή που εκτελούσε τις μετρήσεις με το ταχύμετρο και τον βοηθό που συμπλήρωνε το ταχυμετρικό σημειωματάριο. Το τοπογραφικό συνεργείο ήταν εφοδιασμένο με τα απαραίτητα όργανα, ταχύμετρο, εμβαδόμετρο, ορθόγωνα, αναγωγείς, με εργαλεία, στόχους, ομπρέλα, ακόντιο, μετροταινία, εργαλεία σχεδίασης, σκεπάρνι, πριόνι κλπ, πίνακες και υποδείγματα, έντυπα υπολογισμών, σημειωματάρια και γραφική ύλη. Το συνεργείο εργαζόταν το θερινό εξάμηνο στην ύπαιθρο, συγκεντρώνοντας τα στοιχεία αποτύπωσης σε σημειωματάρια και πρόχειρα σχεδιαγράμματα και το χειμερινό εξάμηνο τα επεξεργαζόταν στο γραφείο, κάνοντας τους υπολογισμούς και συντάσσοντας το οριστικό σχεδιάγραμμα και τον κτηματολογικό πίνακα.

Οι εκτάσεις κάθε κατηγορίας χορηγούνταν στους αγρότες κατόπιν κληρώσεως, η οποία προηγούνταν της διανομής και γινόταν από επιτροπή, παρουσία όλων των κληρούχων: «Η πράξις της κληρώσεως παρηκολουθείτο από όλους τους κληρούχους μετά θρησκευτικής κατανύξεως ως η ιεροτελεστία της διανομής. Εγίνετο τας βραδυνάς ώρας, ότε έπαυον αι αγροτικαί εργασίαι, προσήρχοντο όλοι σχεδόν οι κληρούχοι και ανεγιγνώσκετο το όνομα εκάστου ως εξήγετο εκ της κληρωτίδος. Ο γεωργός εσημείωνε τον αριθμόν τούτον, τον απετύπωνε στο μυαλό του, παρηκολούθει τους προηγηθέντας και επομένους αυτώ και αντελαμβάνετο την θέσιν του, με την οποίαν ελάμβανε τα τεμάχια του κλήρου του, εις απάσας τας κατηγορίας. Οι περισσότεροι κληρούχοι, όσοι παρηκολούθουν τας λεπτομερείας της κατηγορίας εσημείωνον με μεγάλιν προσέγγισιν την θέσιν του τεμαχίου των».

Συγχρόνως με την διανομή γινόταν και η παράδοση των αγροτεμαχίων, που ήταν και το στάδιο που ενδιέφερε περισσότερο τους κληρούχους. Το τοπογραφικό συνεργείο τους ειδοποιούσε για την παραλαβή και αυτοί έφερναν τους πασσάλους και παραλάμβαναν το χωράφι τους σύμφωνα με τη σειρά κλήρωσης, το επιθεωρούσαν και επιδοκίμαζαν ή όχι την τύχη τους.


Η τεράστια σημασία των διανομών


Η ολοκλήρωση των διανομών άλλαξε εντυπωσιακά τοπίο της υπαίθρου και τα δεδομένα της γεωργικής παραγωγής. Ο Χρ. Παπαστράτος, διευθυντής της Κτηματογραφικής Υπηρεσίας Μακεδονίας – Θράκης την περίοδο εκείνη, κάνοντας τον απολογισμό αυτού του ηράκλειου έργου, έγραψε: «Απλή παρατήρησις και σύγκρισις της αρχικής προ της διανομής καλλιεργητικής καταστάσεως των γαιών, προς την ακολουθούσαν την διανομήν εντατικήν καλλιέργειαν, δεικνύει και εις τον αδαέστερον περί τα γεωργικά ζητήματα, την οικονομικήν σημασίαν της επισπεύσεως των διανομών. Η όψις της Μακεδονίας και της Θράκης από την πρωτόγονον καλλιεργητικήν κατάστασιν, εις την οποίαν ευρίσκετο, δεν ήλλαξε βέβαια αυτομάτως, αλλά με την εντατικήν καλλιέργειαν, που κατέβαλε και εξακολουθεί να καταβάλλη ο νεοεγκατασταθείς αγροτικός πληθυσμός ταύτης. Και εις την εντατικήν ταύτην καλλιέργειαν συνετέλεσε τα μέγιστα και η οριστική διανομή. Εκεί όπου άλλοτε εφύτρωνον τα βάτα και τα παληούρια και οι λυγαριές και οι άλλοι θάμνοι, ο δε χωρικός τα παρέκαμπτε, όταν έξυνε το έδαφος δήθεν να καλλιεργήση, ήρχιζεν μετά την διανομήν άλλη εντελώς εργασία. Ιδιοκτήτης πλέον του αγρού ανεσκουμπώνετο, έπαιρνε την αξίνην και το τσεκούρι, εξεκαθάριζε το χωράφι του από τους θάμνους και κατόπιν ήρχιζε το βαθύ όργωμα. Τα χερσολείβαδα και οι θαμνότοποι εχάνοντο και εις την θέσιν των ανεφαίνοντο νεοσκαμμένα χωράφια. Λειβάδια αχρησιμοποίητα μετετρέποντο εις θαυμασίους λαχανοκήπους, εξάγοντας τα πρωιμότερα λαχανικά των εις βορειότερα ψυχρά μέρη. Οπωρώνες και αμπελώνες νεαροί ήρχιζον να διακόπτωσι την μονοτονίαν των γυμνών εκτάσεων και να προσδίδουν την όψιν αναδημιουργουμένης εις τον πολιτισμόν χώρας».



Η οριστική διανομή του αγροκτήματος Κιλκίς


16-1-1929. Αίτηση της κοιν. Κιλκίς στην ΕΑΠ

Το 1928 άρχισε η καταμέτρηση της διανεμητέας γης από τοπογραφικά συνεργεία με επικεφαλής τους τοπογράφους Σλιουσαρέγκο και Ξιφιλίνο και ακολούθησε η διανομή των κλήρων με ευθύνη της Επιτροπής Οριστικών Διανομών. Η καλλιεργήσιμη έκταση που διανεμήθηκε ανήλθε σε 22.921 στρέμματα. Αυτή διαιρέθηκε σε πέντε κατηγορίες (ζώνες). Σε κάθε κληρούχο χορηγήθηκαν 2-5 τεμάχια αγρών, με εξαίρεση τους κηπουρούς και τους αμπελουργούς στους οποίους χορηγήθηκε ένα μόνο αγροτεμάχιο. Μια γεωργική οικογένεια αποτελούμενη από 3-4 άτομα έλαβε κλήρο 32,4 στρεμμάτων σε πέντε τεμάχια ως εξής: 6 στρέμματα στην Α κατηγορία, 8 στη Β, 9 στη Γ, 5 στη Δ και 4,4 στην Ε. Οι περισσότεροι κληρούχοι πήραν έκταση 10-20 στρεμμάτων αποτελούμενη από δυο αγροτεμάχια ενώ η έκταση του μεγαλύτερου αγροτεμαχίου δεν ξεπερνούσε τα 10 στρέμματα.

Όπως ήταν φυσικό η διανομή προκάλεσε πλήθος παραπόνων από την πλευρά των καλλιεργητών που αφορούσαν συνήθως το μέγεθος του κλήρου. Οι πλέον δυσαρεστημένοι ήταν οι Στενημαχίτες, αφού ο αμπελουργικός κλήρος που τους είχε δοθεί ήταν ο μικρότερος της Μακεδονίας. Από την άλλη πλευρά οι γεωργοί ισχυρίζονταν πως οι αμπελουργοί ήταν οι πλέον ευνοημένοι ενώ στη διένεξη συμμετείχαν και οι κτηνοτρόφοι που διαμαρτύρονταν γιατί πολλές από τις εκτάσεις που είχαν δοθεί εμπόδιζαν τη διέλευση των ζώων τους προς τους βοσκοτόπους.

Σε έγγραφο του τμήματος διανομών της Γενικής Διεύθυνσης Εποικισμού Μακεδονίας προς την προσφυγική ομάδα αγροτών του Κιλκίς στις 10 Αυγούστου 1929 προσδιοριζόταν ο χρόνος υπόδειξης των κλήρων στους δικαιούχους: «Προκειμένου να γίνη έναρξις της οριστικής διανομής των γαιών του αγροκτήματος Κιλκίς εντός ολίγου, παρακαλούμεν όπως γνωρίσητε εις τους κληρούχους ότι συμφώνως τω αγροτικώ νόμω έδει να προσέλθουν (άμα τη ειδοποιήσει υπό του Τοπογρ. Συνεργείου) και παραλάβουν αυτοπροσώπως τον εκχωρηθησόμενον κλήρον. Εφιστώμεν ιδιαιτέρως την προσοχήν υμών επί του ζητήματος τούτου, διότι μετά την διανομήν ουδείς υπάλληλος θα ασχοληθή έστω και κατ’ ελάχιστον δια την παροχήν πληροφοριών αλλά ούτε και εκ των υστέρων θέλει υποδειχθή εις τινά ο κλήρος του».