Ιππόδαμος ο Μιλήσιος

Παναγής Λεκατσάς, ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ - Πολιτικά

Πειραιάς, σχέδιο της πόλης από τον Ιππόδαμο (περί το 480 π.Χ)


Κατήγετο εκ Μιλήτου, έζησε δε κατά τους χρόνους του Περικλέους. Ήτο φυσικός και μετεωρολόγος, αλλά την μεγάλην δόξαν έλαβεν ως αρχιτέκτων και πολεοδόμος, εξ ου και η παροιμία «Ιπποδάμου νέμησις» ήτοι «μέτρησις του Ιπποδάμου», λεγομένη επί καλώς εκτισμένης πόλεως. Οι Αθηναίοι ανακαινίζοντες επί Περικλέους τον Πειραιά ανέθεσαν εις τον Ιππόδαμον την εκπόνησιν του σχεδίου, τόση δε ήτο η επιτυχία αυτού ώστε προς τιμήν του ωνόμασαν την αγοράν «Ιπποδάμειον», εθεώρουν δε τους «νεωσοίκους» τους οποίους κατεσκεύασεν ισάξιον του Παρθενώνος καλλιτέχνημα. Ομοίως εις αυτόν ανέθεσαν οι κάτοικοι των τριών κυρίων πόλεων της νήσου Ρόδου, Λίνδου, Ιαλυσού και Καμείρου, την εκπόνησιν σχεδίου νέας πόλεως, ομωνύμου προς την νήσον εις ήν εσκόπουν να συνενωθώσι. Πράγματι δε επί τη βάσει του σχεδίου του Ιπποδάμου εκτίσθη η Ρόδος, μία εκ των θαυμασιωστέρων πόλεων της αρχαιότητος.


Εκείνο το οποίον επισύρει ευθύς αμέσως την προσοχήν του προσπαθούντος να διήδη δια μέσου της κριτικής του Αριστοτέλους και των αποσπασμάτων τα οποία παρέχει ο Στοβαίος το σχέδιον της υπό του Ιπποδάμου προτεινομένης ιδεώδους πόλεως, είναι η υφισταμένη καταπληκτική ομοιότης τούτου με το σχέδιον της Πλατωνικής πολιτείας. Κατά τον Αριστοτέλη (ΠΟΛΙΤ. ΙΙ, v) εφαρμόζει ο Ιππόδαμος το πολίτευμά του επί φανταστικής πόλεως, περιεχούσης πληθυσμόν 10.000 ανδρών και διηρημένης εις τρίαι τμήματα. Το πρώτον αποτελούν οι τεχνίται, το δεύτερον οι γεωργοί, το τρίτον δε οι πολεμισταί. Αντιθέτως εις τα παρά Στοβαίω αποσπάσματα (II, XLIII,92.93,94) ο Ιππόδαμος διακρίνει τρεις μεν επίσης τάξεις, την μίαν όμως αποτελουμένην εκ των κυβερνώντων την πολιτείαν (πλάθος βουλευτικόν), την δευτέραν εκ των πολεμιστών (πλάθος επίκουρον), την δε τρίτην εκ των τεχνιτών και γεωργών (πλάθος βάναυσον). Δεδομένου όμως ότι, κατά την πληροφορίαν του Αριστοτέλους η εκκλησία του δήμου απαρτίζεται και από τας τρεις τάξεις και υπ’ αυτής εκλέγονται οι άρχοντες, δεν υπάρχει ουσιαστική αντίφασις. Η τάξις των «βουλευτών» δεν αποτελείται ως αι άλλα εκ προσώπων καταστάσεως μονίμου.

Αναλόγως διανέμει ο Ιππόδαμος την γην εις τρία μέρη: εις την «ιεράν», εκ των εισοδημάτων της οποίας θα ετελούντο αι θυσίαι, εις την δημοσίαν, εξ ης οι πολεμισταί θα ελάμβανον τα προς το ζην (συνωδά δε προς τα ανωτέρω ίσως και η τάξις των βουλευτών), και την των ατομικών ιδιοκτησιών, εφ’ ων μόνον οι γεωργοί είχον δικαίωμα. Συνεπώς μόνον η γη της τρίτης κατηγορίας υπόκειται εις δικαίωμα ιδιοκτησίας, ενώ αι γαίαι των δύο πρώτων κατηγοριών ανήκουν εις το κράτος. Οι «βουλευταί» διασκέπτονατι περί των κοινών, οι στρατιωτικοί ασφαλίζουν την πόλιν, οι γεωργοί εις αντάλλαγμα της παρεχομένης ασφαλείας καλλιεργούν την δημοσίαν και την ιεράν γην και παραλλήλως τας ιδικάς των γαίας εξ ων τρέφονται. Μόνον οι τεχνίται είναι ακτήμονες, αλλά και ούτοι τρέφονται υπό των γεωργών εις αντάλλαγμα της τεχνικής εργασίας των.

Επί πλέον πρώτος ο Ιππόδαμος εν τη πολιτεία του εισάγει το σύστημα της κατά την κρίσιν του δικαστού αναλογίας της ποινής προς τον βαθμόν και την φύσιν του εγκλήματος. Αλλά περί δουλείας – ουδέ λέξις. Πώς ερρύθμισε το σπουδαιότατον τούτο ζήτημα ο Ιππόδαμος; Και διατί ουδέν επί τούτου αναφέερι ο Αριστοτέλης; Δεν είναι δυνατόν να ελησμόνησε να ομιλήση περί τούτου ο Αριστοτέλης, όστις καθώς λέγει παρατηρεί «τα πλείστα και πλείονος λόγου άξια του ιπποδαμείου πολιτεύματος». Κατά πάσαν λοιπόν πιθανότητα ουδέν περί τούτων εις το έργον του θα ανέφερε ο Ιππόδαμος. Αλλά διατί; Παρέλειπε αν ομιλήση διότι το ως άνω σύστημα ηχρήστευεν εξ ολοκλήρου την δουλείαν, ή διότι αύτη εξυπακούετο ως εκτός συζητήσεως προϋποτιθεμένη; Όπως και αν έχη το ζήτημα το συμπέρασμα είναι ότι ο Ιππόδαμος απέβλεψεν εις μίαν «καστοποίησιν» της κοινωνίας, εν η εάν εγνωρίζετο ποια τις ανωτέρα θέσις εις τους γεωργούς και υπεβιβάζετο εις την κατάστασιν της παντελούς ακτημοσύνης η τάξις των τεχνιτών. Και ναι μεν υπήρχεν εκκλησία του δήμου και τα αξιώματα ήσαν αιρετά, αλλ’ η τα όπλα διαθέτουσα τάξις των πολεμιστών ταχέως θα ηχρήστευε τους δημοκρατικούς τούτους θεσμούς και θα καθίστα τας δυο άλλας τάξεις δούλων αυτής