Η ύδρευση του Κιλκίς

Θανάσης Βαφειάδης, Κιλκίς 1914-1934 – Η ταυτότητα της πόλης μέσα από το δημοτικό αρχείο


Η βρύση Σαλάτς (Λένα Κωτσοπούλου)

Το πρόβλημα της ύδρευσης του Κιλκίς ήταν πάντοτε οξύ. Άλλωστε και η λέξη Καλκίτς [1] με την οποία οι Οθωμανοί ονόμαζαν την πόλη, ετυμολογικά παραπέμπει στο πρόβλημα της λειψυδρίας. Το νερό ποτέ δεν ήταν αρκετό για τις ανάγκες των κατοίκων και το πρόβλημα επιδεινωνόταν με την αύξηση του πληθυσμού. Την περίοδο της τουρκοκρατίας η πόλη έπαιρνε νερό από τις πηγές που βρίσκονταν στο λόφο του Αγίου Γεωργίου. Την παράδοση για τις πηγές που υπήρχαν στο λόφο καταγράφει ο Τ. Βλαχόφ στο βιβλίο του "Το Κουκούς και το παρελθόν του»: Κάτω από το λόφο του Αγίου Γεωργίου βρισκότανε το τάξιμο «Αγία Τριάδα». Πιθανόν το τάξιμο να είναι δεμένο με το Δουλφό. Αυτό το όνομα είχε ένα ρέμα κάτω από το λόφο φυτρωμένο με άγριες συκιές. Από πάππου προς πάππο μεταδιδόταν στο Κουκούς η παράδοση ότι αν ξεβουλώσει το Δουλφό το νερό θα πλημμυρίσει την πόλη. Η σπηλιά βρίσκεται κάτω από το λόφο του Αγίου Γεωργίου και μέσα τρέχουν μικρά ποταμάκια. Πιθανόν το νερό από τη σπηλιά να έρχεται σαν καρστική πηγή μέσω του Δουλφό και εκεί να ήταν το τάξιμο που αργότερα πήρε το όνομα Αγία Τριάδα. Άλλη καρστική πηγή υπάρχει και στην παλιά εκκλησία Παναγία όπου τα βράχια πέφτουν απότομα. Τα νερά απ’ αυτή τη πηγή πήγαιναν στον τούρκικο μαχαλά και η βρύση έχει το όνομα του Αμπτίλ-αγά [2]. Η βρύση κτίστηκε από τον Αμπτίλ - αγά Σαχμπεντήογλου που εξουσιάζει στο Κουκούς τα τελευταία 60-70 χρόνια του 18ου αιώνα".


Η βρύση Σαλάτς και οι άλλες κοινοτικές κρήνες


Λιθόκτιστος αγωγός από τα χρόνια της τουρκοκρατίας

Οι κάτοικοι υδρεύονταν από τη βρύση του λουτρού, από τη βρύση του τουρκομαχαλά (σημερινή διασταύρωση οδών Ν. Παναγιώτου και Στρωμνίτσης) και από τις τρεις βρύσες κοντά στα σφαγεία, το γνωστό Σαλάτς [3]. Η πέτρινη αυτή κρήνη βρίσκεται στην ανατολική περιφερειακή οδό του Κιλκίς και διατηρείται μέχρι σήμερα. Πρόκειται για τετράγωνη κατασκευή από λαξευμένες πέτρες η οποία στην κύρια όψη της στέφεται με οξυκόρυφο τόξο. Το τόξο αυτό σχηματίζεται από ακτινωτά τοποθετημένους λίθους και είναι πανομοιότυπο με αντίστοιχα οθωμανικά μνημεία. Η χρονολογία κατασκευής αυτής της κρήνης είναι γνωστή, αφού λίγο πάνω από τον κρουνό απορροής υπάρχει εντοιχισμένη μια πλάκα όπου είναι χαραγμένη επιγραφή με αραβικούς χαρακτήρες. Τα ίχνη γραφής, ορατά μέσα στο παραλληλόγραμμο πλαίσιο, υποδεικνύουν ότι η επιγραφή ανήκει στη χρονολογία 1199, που αντιστοιχεί με το έτος 1821 της δικής μας χρονολόγησης. Σύμφωνα με τον Αρ. Σιδέρη η μετάφραση της επιγραφής σημαίνει: Εν ονόματι του Υψίστου Θεού - εύχεσθε δια τους κτήτορας της πηγής αυτής. Με αφετηρία την κρήνη διακλαδιζόταν ένα δίκτυο ανοικτών πέτρινων αγωγών μέσω των οποίων υδροδοτούνταν οι κατοικίες της περιοχής. Το συνδετικό υλικό με το οποίο αρμολογούνταν η λίθινη επένδυση αυτών των αγωγών ήταν το κουρασάν που χρησίμευε ταυτόχρονα και για την ελάττωση των διαρροών του δικτύου.

Η βρύση Σαλάτς

Οι περισσότερες βρύσες βρίσκονταν στην τούρκικη συνοικία κι αυτό δείχνει ότι οι τούρκοι σαν κατακτητές εκμεταλλεύονταν το λιγοστό νερό της πόλης σε βάρος των χριστιανών. Οι βρύσες όμως αυτές δεν μπορούσαν να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες των κατοίκων και γι αυτό σε πολλά σημεία της πόλης είχαν ανοιχτεί αρτεσιανά φρέατα. Τα πηγάδια αυτά είχαν ένα βάθος που κυμαίνονταν από 8 έως 20 μέτρα από την επιφάνεια του εδάφους και σε βάθος 1,5 - 2 μέτρων υπήρχε εσωτερική λίθινη επένδυση. Το νερό ανασύρονταν με κουβάδες δεμένους με σκοινί που τυλίγονταν και ξετυλίγονταν γύρω από σιδερένιο άξονα που τον ονόμαζαν «τσικρίκι».

Μετά την απελευθέρωση η πόλη συνέχισε να τροφοδοτείται από τις κρήνες και από τα αρτεσιανά φρέατα, δημόσια και ιδιωτικά. Το Σαλάτς εξακολουθούσε να είναι η πιο σημαντική βρύση που εξυπηρετούσε ταυτόχρονα και τις ανάγκες άρδευσης των παρακείμενων αγρών. Στην απόφαση της 5 Απριλίου 1933 γίνεται αναφορά για την κρήνη Σαλάτζη: επειδή εκ της κρήνης ταύτης υδρεύεται εν μέγα μέρος του προς τον προφήτην Ηλίαν συνοικισμού, ιδιαιτέρως δ’ αυτή εξυπηρετεί τους καπνοφυτευτάς της περιοχής εκείνης εις την άρδευσιν των καπνών και εις την πόσιν των ζώων αυτών, είναι ανάγκη επιτακτική να ερευνηθούν τα αιτία της στειρεύσεως αυτής, δια της εκσκαφής του αγωγού της. Στην απόφαση επισημαίνεται ακόμη πως ουδεμία δε άλλη υπάρχει γειτονική βρύση να εξυπηρετήση αυτούς. Ακόμη από τη βρύση αυτή διοχετεύεται το δια την πλύσιν και καθαρισμόν των παρακειμένων κοινοτικών σφαγείων αναγκαιούν ύδωρ (15/6/1933).

Η λεκάνη συλλογής του νερού χρησίμευε σαν πισίνα για τα παιδιά του συνοικισμού που με τον ερχομό του καλοκαιριού μαζεύονταν απ’ όλες τις γειτονιές στο Σαλάτς για να δροσιστούν βουτώντας στη στενή τσιμεντένια «γούρνα». Η κατασκευή αυτής της λεκάνης έγινε με απόφαση της νομαρχίας όπως αναφέρεται στην απόφαση της 1 Ιουλίου 1927.

Η "Βρυσούλα" στη δυτική έξοδο του Κιλκίς

Άλλες γνωστές βρύσες ήταν αυτή της συνοικίας των Στρωμνιτσιωτών που στην απόφαση της 13 Μαΐου 1926 αναφέρεται ότι καταστρέφεται χωρίς να ληφθή ουδεμία πρόνοια δια την διάσωσιν των υδάτων της και η κοινοτική κρήνη του λουτρού. Η κρήνη των 12 Αποστόλων που συναντάμε συχνά στα πρακτικά βρισκόταν προς το τέρμα της οδού Λέοντος Σοφού χωρίς να γνωρίζουμε το ακριβές σημείο. Πάντως το νερό της πρέπει να ήταν άφθονο καθώς στην απόφαση περί μεταφοράς της στις 19 Μαρτίου 1929 αναφέρεται πως επεδόθη έγγραφο διαμαρτυρίας των περιοίκων της κρήνης δια την προγενόμενην καταστροφήν εις τα οικήματα των εκ των ρεούμενων αφθόνως υδάτων εντός των θεμελίων των. Άλλη μια αίτηση για μεταφορά κρήνης βρίσκουμε στις 6 Φεβρουαρίου 1934 όταν 50 οικογένειες που κατοικούν στην περιοχή της Μητροπόλεως ζητούν την τοποθέτηση της παρά τον φούρνον Μπισέρα ευρισκομένης κρήνης εις την θέσιν μεταξύ των οικιών Αθ. Τριαρίδου και Ν. Μοσκώφ προς αρτιοτέραν εξυπηρέτησιν αυτής της συνοικίας.

Ακόμη υπήρχαν βρύσες για την εξυπηρέτηση των ζώων αλλά και περιαστικές βρύσες προς διευκόλυνση των αγροτών όπως βλέπουμε στην απόφαση της 28 Ιουλίου 1934 όπου το κοινοτικό συμβούλιο εγκρίνει εν τη περιοχή της αγοράς παρά τας κοινοτικάς κρήνας κατασκευήν δυο μικρών λεκανών προς εξυπηρέτησιν των ζώων του εκ των έξω την αγοράν επισκεπτόμενου κόσμου. Εγκρίνει την γενομένην επισκευήν της εν τη περιοχή των αμπελώνων παλαιάς κρήνης καθόσον αυτή εξυπηρετεί πολύ την ύδρευσιν του εις τα πέριξ εργαζόμενου αμπελουργικού κόσμου.

Τεχνικά έργα στο δίκτυο ύδρευσης


Η μόνιμη φροντίδα της δημοτικής αρχής ήταν να βρει τρόπο να βελτιώσει την ύδρευση των κατοίκων κι αυτό φαίνεται σε μια σειρά αποφάσεων που αφορούσαν την αποκατάσταση βλαβών [4]. Προσπάθησε ακόμη να πυκνώσει τον αριθμό των υδροστομίων (κρηνών) σε πολυσύχναστα σημεία της πόλης ή κοντά σε ιδρύματα που απαιτούσαν μεγάλες ποσότητες νερού, όπως τα νοσοκομεία [5]. Τα τεράστια μειονεκτήματα του συστήματος των φρεάτων και η έλλειψη ενός εκτεταμένου δικτύου ύδρευσης είχαν αναγάγει το ζήτημα σε κρίσιμο πρόβλημα της δημόσιας ζωής που απαιτούσε άμεση και ριζική λύση. Η πληθώρα των τεχνικών μελετών διαδέχονταν η μια την άλλη:

· Το Δημοτικόν Συμβούλιον, λαβόν υπ’ όψιν τους υπό του κ. Δημάρχου εκτιθέμενους λόγους ως και την γενόμενην υπό του μηχανικού κ. Γράβαρη μελέτην δια την κατασκευήν του εν λόγω υδραγωγείου, καθ’ ην μελέτην δεν αποκλείεται η πιθανότητα της μη επάρκειας του ύδατος του φρέατος προς ύδρευσιν των κατοίκων, ελεγκτέα δια δοκιμών καθ’ ην απαιτείται δαπάνη σημαντική εκ 5000 δραχμών περίπου (29/9/1915).

· λόγω της παρατηρουμένης ανυδρίας της πόλεως προτείνει την μεταφοράν ύδατος εν μέση αγορά εκ των φρεάτων των υψωμάτων δι’ αντλιών και σιδηροσωλήνων και κατασκευήν ούτω κρηνών εις τρία σημεία κεντρικώτερα της αγοράς (20/5/1924).

· ο πρόεδρος εκθέτει εις το σώμα, ότι υδραυλικός του Εποικισμού Μακεδονίας ερευνήσας τα υψώματα του Κιλκίς εύρε ταύτα άνυδρα και ως εκ τούτου η μόνη διέξοδος προς ύδρευσιν της πόλεως είναι η ανόρυξις αρτεσιανών φρεάτων και η δια μηχανήματος ανύψωσις των υδάτων εις δεξαμενήν άνωθεν της πόλεως προς ύδρευσιν (13/5/1926).

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 3-8-1932

Ακόμη και υψηλόβαθμα στελέχη της διοίκησης επιστρατεύθηκαν για να βοηθήσουν με τις γνώσεις και την εμπειρία τους, όπως ο προϊστάμενος του γραφείου μελετών υδραυλικών έργων Κεντρικής Μακεδονίας και ο εξ Αθηνών αφιχθείς υδραυλικός απεσταλμένος του Υπουργείου Συγκοινωνίας οίτινες και αφιχθέντες προέβησαν εις την λεπτομερήν μελέτην των πηγών, εύρον δε, ότι αι υφιστάμεναι πηγαί του υδραγωγείου είναι και θα είναι ανεπαρκέσταται δια την ύδρευσιν της πόλεως. Εχαρακτήρισαν κακήν και εσφαλμένην την κατασκευήν του υδραγωγείου και περιελθόντες εξήτασαν και πέριξ της πόλεως μέχρι του Γαλλικού ποταμού, όθεν κατά την γνώμην των, είναι το μόνον σημείον από το οποίον θα δυνηθή να υδρευθή η πόλις μας εάν οι προκαταρκτικαί δοκιμαστικαί εργασίαι τας οποίας θα μας υποδείξουν να εκτελέσωμεν θα δώσουν ικανοποιητικά αποτελέσματα (12/10/1933).

Η κατασκευή του κεντρικού δικτύου ύδρευσης

Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1920 η Κοινότητα προσπαθούσε με πρόχειρες λύσεις να αμβλύνει το φάσμα της λειψυδρίας, που ιδιαίτερα τους θερινούς μήνες βασάνιζε αμείλικτα την πόλη. Μετά τη μικρασιατική καταστροφή και την ολοκλήρωση της ανταλλαγής των πληθυσμών το 1925, οξύνθηκε το πρόβλημα της ύδρευσης σε απελπιστικό βαθμό. Η κεντρική εξουσία επιδόθηκε σ’ έναν πυρετώδη αγώνα διοικητικής και τεχνικής ανάπτυξης ιδίως κατά την περίοδο 1928-1932 όταν ο Ελ. Βενιζέλος επέστρεψε στην κυβέρνηση. Η Κοινότητα προσπάθησε να εκμεταλλευθεί την πολιτική των μεγάλων έργων που ακολούθησε η κυβέρνηση Βενιζέλου, επιδιώκοντας την κατασκευή εσωτερικού δικτύου της πόλης με την τοποθέτηση αγωγών υδροδότησης στους διάφορους συνοικισμούς. Στις 12 Οκτωβρίου 1929 αποφάσισε την εξάπλωσιν του δικτύου υδρεύσεως μετά την εκτέλεσιν υδραυλικών έργων υπό της εποικιστικής αρχής. Το κόστος όμως του εγχειρήματος ήταν τεράστιο. Για το σκοπό αυτό ο πρόεδρος κατέρχεται στην Αθήνα και στις 4 Απριλίου 1930 εξιστορών εις το σώμα τας ενεργείας του εν Αθήναις επί των κοινοτικών υποθέσεων δι άς εξουσιοδοτήθη, εκθέτει τα επιτευχθέντα αποτελέσματα προς το κοινοτικόν συμβούλιον ως κάτωθι: Δια τα υπό εκτέλεσιν έργα υδρεύσεως πόλεως Κιλκίς, ελήφθη κατ’ αρχήν απόφασις προς αποπεράτωσιν των υπό της ΣΑΠ, δι εξευρέσεως των προς τον σκοπόν τούτον απαιτουμένων δαπανών. Όσον αφορά δε δια την ύδρευσιν των συνοικισμών της Κοινότητος, αυτή θα γίνη δια του ιδρυθησομένου Συνεταιρισμού Υδρεύσεως, τα δε απαιτούμενα χρηματικά ποσά θα διατεθούν από την Αγροτικήν Τράπεζαν.

Ο χρόνος έναρξης του κοινωφελούς αυτού έργου για την πόλη είναι πιθανόν το 1930. Η κατασκευή του έργου ακολούθησε την κλασική διαδικασία: ανοίχτηκαν γεωτρήσεις και κατασκευάστηκαν τα φρεάτια απ’ όπου γινόταν η άντληση του νερού. Κατασκευάστηκε το υδραγωγείο για τη συλλογή του νερού από τα φρέατα και τη μεταφορά του μέχρι τη δεξαμενή καταμέτρησης. Το υδραγωγείο είχε τας πηγάς του ύδατος μέτρα περίπου 4 υπό την επιφάνειαν της γης και ευρισκόμενον εν τω κεντρικωτέρω μέρει της πόλεως περιτοιχίζεται υπό πλίθων οικοδομών. Στην συνέχεια κατασκευάστηκε μεταλλικός αγωγός μεταφοράς νερού μέχρι το κεντρικό αντλιοστάσιο. Τέλος μέσω καταθλιπτικών αγωγών το νερό κατευθύνονταν στα σημεία με το μεγαλύτερο υψόμετρο.

Η κατασκευή του κεντρικού δικτύου αγωγών βρισκόταν σε εξέλιξη το 1931 όπως φαίνεται από την απόφαση της 21 Απριλίου 1931 για το υπό του υπουργείου Γεωργίας εκτελούμενον έργον υδρεύσεως εν τη πόλει μας. Η χρονολογία αποπεράτωσης του έργου είναι το 1932: ότι αποπερατωθέντων των έργων του υδραυλικού δικτύου, επίκειται οσονούπω η παράδοσις του όλου έργου εις την Κοινότητα ημών και συνεπώς η άμεσος έναρξις της κοινοτικής αυτού λειτουργίας ορθόν και επιβεβλημένον είναι κατά την ημέραν παραλαβής εκ μέρους της Κοινότητος του υδραγωγείου και της άμεσου ενάρξεως της λειτουργίας αυτού να οργανωθή μικρά τις τελετή μεθ’ υποδοχής παρά την άνω δεξαμενήν (3/11/1932).

Όμως η περιοχή που επιλέχθηκε για την υδροληψία δεν ήταν η κατάλληλη και οι πηγές δεν αποδείχθηκαν τόσο αποδοτικές. Πολλές φορές η παροχή του ήταν πολύ μικρή έως μηδενική [6].

Η λειψυδρία συνεχίζεται


Η κατασκευή αυτού του έργου που θεωρήθηκε μακρόπνοο δεν ανταποκρίθηκε στις τρέχουσες όσο και στις μελλοντικές ανάγκες της πόλης. Η ποσότητα του νερού εξακολουθούσε να είναι ελάχιστη και προκειμένου οι αρχές να περιορίσουν τις ανάγκες δεν επέτρεπαν την καθημερινή του κατανάλωση. Στις 5 Απριλίου 1933 ο πρόεδρος εισηγούμενος την κατάστασιν του ύδατος του υδραγωγείου της πόλεως ημών, λέγει, ότι η απότομος πτώσις της αποδόσεως αυτού από 180 κυβικά μέτρα εις 90 τοιούτα κατά 24ωρον, εδημιούργησεν ανεπάρκεια ύδατος και σωρεία παραπόνων εκ μέρους των κατοίκων. Προτείνει δε όπως το συμβούλιον αποφασίση την καθ’ ορισμένας ώρας κατανομήν του ύδατος. Αργά ή γρήγορα θα παραστή επιτακτική ανάγκη να αντιμετωπίσωμεν την ανάγκην εξευρέσεως νέων πηγών εις τας όπισθεν π.χ. πλευράς του λόφου του Αγίου Γεωργίου όπου κατά τα φαινόμενα σημεία υπάρχουν ύδατα προς περισυλλογήν. Αυτή η κατάσταση ανάγκασε τους κατοίκους να σπεύδουν προς τις δημοτικές κρήνες για να κατορθώσουν να εξασφαλίσουν μια μικρή ποσότητα πόσιμου νερού. Με τη δύση του ηλίου οι ατελείωτες ουρές των ανθρώπων και οι σειρές από τενεκέδες και τα σταμνιά που περίμεναν να γεμίσουν, δημιουργούσαν την πιο συνηθισμένη εικόνα της καθημερινής ζωής. Το μεγαλύτερο βάρος σήκωναν οι γυναίκες, που ήταν συνήθως αυτές που κατέφευγαν στις δημοτικές βρύσες για να εξοικονομήσουν λίγο από το διαθέσιμο νερό. Περίμεναν υπομονετικές με τη σκέψη στη κοπιαστική διαδρομή που θ’ ακολουθούσαν για να μεταφέρουν τον τενεκέ με το νερό μέχρι το σπίτι. Σ’ αυτούς τους χώρους γύρω από τις βρύσες ενισχύονταν η κοινωνικότητα, δεν έλειπαν όμως και καυγάδες αφού οι πιο ανυπόμονες παραβίαζαν τη σειρά προτεραιότητας που έπρεπε να κρατηθεί.

Συνοικιακές κρήνες


Κάθε συνοικιακή βρύση εξυπηρετούσε λίγες οικογένειες ενώ εξαιτίας της περιορισμένης παροχής το νερό δεν έφτανε στα απομακρυσμένα σημεία της πόλης. Αυτό επισημαίνεται στην απόφαση της 5 Απριλίου 1933 όπου ένας εκ των συμβούλων λέγει ότι εις ωρισμένας ώρας η κατανομή του ύδατος δεν θα ικανοποιήση τον συνοικισμόν των Στενημαχιτών, εις τον οποίον λόγω της διαφοράς του ύψους, το ύδωρ εξαντλείται μίαν και ημίσειαν ώραν ενωρίτερον παρά εις όλους τους άλλους συνοικισμούς χαμηλότερον ευρισκόμενους. Προτείνει προσέτι, όπως οι κατέχοντες ιδιωτικάς εγκαταστάσεις υδρεύσεως ειδοποιηθούν υπό της Κοινότητος όπως εντός μιας ορισμένης προθεσμίας εφοδιασθώσι με υδρομετρητάς, μετά τη λήξιν της οποίας, εάν δε συμμορφωθώσι να τους διακοπή η παραχώρησις του ύδατος. Ωσαύτως προτείνει να ειδοποιηθούν οι κάτοικοι δια της αστυνομίας, ότι η Κοινότης θα παρακολουθήση και θα τιμωρήσει πάσαν παρατηρηθησομένην άσκοπον σπατάλην του ύδατος. Προς τούτο δε απαγορεύει την προ των κρηνών πλύσιν διαφόρων ρούχων, σκευών και αυτοκινήτων ως και την πόσιν των ζώων, να ορισθή δε και πρόστιμον δια τους παραβάτας, ποσού εξ εκατό δραχμών. Το πρόβλημα με την υδροδότηση αυτού του συνοικισμού επισημαίνεται και στην απόφαση της 3 Μαΐου 1933: κρίνεται απαραίτητον να κατασκευασθή και τοποθετηθεί ιδιαίτερος αγωγός εκ της άνω δεξαμενής εις τον συνοικισμόν Στενημαχιτών καθόσον ούτος λόγω της διαφοράς ύψους πλημελλώς ή ουδόλως υδρεύεται. Μια επίσης χαρακτηριστική απόφαση για το πρόβλημα της έλλειψης του νερού ακόμη και στο κεντρικότερο σημείο της πόλης, στην αγορά, είναι αυτή της 31 Μαΐου 1934: ειδικώς δια την ύδρευσιν της αγοράς της πόλεως αυτή υδρεύεται ελλιπώς και ανεπαρκέστατα μη διαθέτουσα ουδεμία κρήνη εν τη περιοχή της αγοράς, πράγμα για το οποίο ο εν αυτή κόσμος επανειλλημένως διεμαρτυρήθη και παρεκάλεσεν δυστυχώς δεν εισηκούσθη. Μεγίστη ήτο και είναι η παρατηρηθείσα αυτών ανάγκη διαρκώς μεν καθ’ εκάστην, ιδίως δε την ημέραν της εβδομαδιαίας αγοράς, οπότε οι κατερχόμενοι ξένοι μετά των ζώων αυτών απανθρώπως αισθάνονται την ελλειψιν ύδατος εν τη αγορά. Εξ όσων όμως σοβαρούς λόγους επιβάλλουν την προικοδότησιν της αγοράς δι’ επαρκούς αριθμού κρηνών, είναι η αντιμετώπισις εκ μέρους του συμβουλίου προληπτικών μέτρων και ενδεχομένης εν τη περιοχή αυτής πυρκαϊάς, ήτις ελλείψει γειτνιάσεως ύδατος την δεδομένη περίσταση δύναται να επιφέρει μεγάλες και ανεπανορθώτους για την πόλιν μας καταστροφάς. Όσον δια το ζήτημα των ιδιωτικών υδραυλικών εγκαταστάσεων, ούτες αφειδώς και ανυπολογίστως χορηγηθείσαι προξενούν σπατάλην ασύστολον του ύδατος, παρέχουσαι την ευχέρειαν εις τους κατόχους να χρησιμοποιούσι το αντλούμενον ύδωρ εις παν άλλον ή προς πόσιν και τούτο καθ’ ην στιγμήν εις τας κοινοτικάς βρύσεις μετά δυσκολίας κατορθώνεται να επαρκέση εις τας πρωτίστους ανάγκας το ύδωρ. Με την ίδια απόφαση προτείνεται επίσης να επεκταθή το υδραυλικόν δίκτυον εις τον τόπον του αλωνίσματος δια να εφοδιασθούν οι αλωνίζοντες με πόσιμον ύδωρ και να προστατευθούν από ενδεχόμενην πυρκαιάν.

Πωλητής νερού (Σκίτσο του Λύσανδρου Φάσσου)

Κατά τη διάρκεια αυτών των δύσκολων καιρών οι πωλητές νερού έσωζαν την κατάσταση. Φόρτωναν τα κάρα τους με βαρέλια, μπιτόνια και στάμνες γεμάτες με καθαρό νερό και το μετέφεραν στις γειτονιές για ν’ ανακουφίσουν τους διψασμένους κάτοικους. Ένας από τους γνωστούς ιδιώτες υδρονομείς ήταν ο Ευάγγελος Μιχαηλίδης που με το γαϊδουράκι του να σέρνει ένα δίτροχο αμάξι, που πάνω του ήταν τοποθετημένο ένα τεράστιο ξύλινο βαρέλι, εφοδίαζε τα καταστήματα.

Για να ξεπεραστεί το πρόβλημα οι κάτοικοι προθυμοποιούνται να αναλάβουν οι ίδιοι την κατασκευή νέου υδραγωγείου. Η σχετική απόφαση της 12 Οκτωβρίου 1933 αναφέρει πως το συμβούλιο έχει υπ’ όψιν την δήλωσιν των κατοίκων καθ’ ην οι ίδιοι αναλαμβάνουν δια την κατασκευήν του υδραγωγείου να προσφέρουν την απαιτηθησόμενην εργασίαν και τα απαραίτητα υλικά, ως άμμον σκύρα και πέτραν, εξαιτούνται δε παρά της Κοινότητος μόνον τα δια την αγορά τσιμέντου και σιδηροσωλήνων.


Υποσημειώσεις


1 Την πόλην οι μεν Έλληνες αποκαλούν Κιλκίς, οι Τούρκοι Καλκίτς και οι Βούλγαροι Κουκούς. Καλκ-ίτς εις την τουρκικήν σημαίνει «σήκω πιές» με άλλους λόγους υποδηλεί λειψυδρίαν». Αριστείδης Λευκίδης, Λεύκωμα εορταστικών εκδηλώσεων επί 50ετηρίδι από της ιστορικής μάχης Κιλκίς και της απελευθερώσεως της πόλεως 1913-1963. 
2 Αμπτίλ-αγάς. Ήταν μέλος της οικογένειας των Χαμπεντέρογλου, που ήταν μια από τις πιο παλιές και ισχυρές τούρκικες οικογένειες των μεγαλογαιοκτημόνων. Τα κτήματα της άρχιζαν από την περιοχή της Δοϊράνης και ξαπλώνονταν σε 14 καζάδες. Ήταν σχεδόν παντοδύναμη και καταπίεζε ατιμώρητα τους άλλους γειτονικούς μπέηδες και ραγιάδες, γιατί οι πασάδες της Θεσσαλονίκης που δέχονταν πλούσια δώρα, έκλειναν τα μάτια στις αυθαιρεσίες. Ο Αμπντίλ αγάς την εποχή αυτή ήταν αρχηγός των Χαμπεντέρογλου παρ όλο που δεν ήταν πρωτότοκος γιος της οικογένειας. Ο άνθρωπος αυτός με το θάρρος και με τις άλλες ικανότητες του είχε κατορθώσει να πάρει με το μέρος του τους γενιτσάρους της Θεσσαλονίκης, γιατί πρόθυμα περιμάζευε όσους κατέφευγαν κοντά του, για να αποφύγουν διάφορες τιμωρίες.
3 Η λέξη Σαλάτς είναι τουρκική και σημαίνει προσωρινό εξοχικό προς πώληση οπωρικών, καφέ κλπ.
4 Πίστωσις 300 δραχμών δια επιδιόρθωσιν υδραγωγείων και βρύσεων (7/4/1915)
Κονδύλι για την επιδιόρθωσιν των υδραγωγείων του Δήμου (6/5/1915)
προς επισκευ