Η μετονομασία των οικισμών του Κιλκίς

Θανάσης Βαφειάδης, Χρονικό του Κιλκίς 1913-1940


Γενική άποψη του Κιλκίς το 1912

Η μακραίωνη ξενική κατάκτηση του ελλαδικού χώρου δημιούργησε πλήθος τοπωνυμίων που δεν είχαν καμία σχέση με την ελληνική γλώσσα και παράδοση. Η βαρύνουσα σημασία των τοπωνυμίων, που χαρακτηρίζονται ως «άγραφα μνημεία της ιστορίας» ή «επιγραφές ανάγλυφες στο έδαφος», δεν ήταν δυνατόν να αφήσει αδιάφορο το ελληνικό κράτος. Έτσι το 1909 γίνεται η πρώτη οργανωμένη προσπάθεια εξελληνισμού των ονομάτων των οικισμών με το διάταγμα «περί συστάσεως επιτροπείας προς μελέτην των τοπωνυμίων της Ελλάδος και εξακρίβωσιν του ιστορικού λόγου αυτών». Στην εισηγητική έκθεση του υπουργείου εσωτερικών εξηγούνταν οι λόγοι που επέβαλλαν αυτήν την προσπάθεια: «Τα βάρβαρα ονόματα και τα κακόφωνα ελληνικά λυπούσι μεν το γλωσσικόν αίσθημα, έχουσι δε και επιβλαβή μορφωτικήν επήρειαν εις τους κατοικούντας, συστέλλοντά πως και ταπεινούντα το φρόνιμα αυτών, αλλά και παρέχουσι ψευδή υπόνοιαν της εθνικής συστάσεως του πληθυσμού των χωρίων εκείνων, ων τα ξενικά ονόματα ηδύνατο να εκληφθώσιν ως μαρτυρούντα και ξενικήν καταγωγήν». Τα πρώτα διορισμένα μέλη της επιτροπής είναι γνωστοί Έλληνες λόγιοι με πρόεδρο τον πατέρα της ελληνικής λαογραφίας Νικόλαο Πολίτη.

Ονομασία της πόλης και οικισμών του Κιλκίς κατά την απογραφή του 1913

Μέχρι το 1926 ο αριθμός των οικισμών που μετονομάσθηκαν εξακολουθούσε να είναι περιορισμένος. Η κατάσταση αυτή άλλαξε άρδην με τη δημοσίευση του διατάγματος «Περί μετονομασίας συνοικισμών, πόλεων, κωμών» της 17ης Σεπτεμβρίου 1926, στο οποίο αναφερόταν ότι «κατόπιν γνωματεύσεως της επιτροπείας των τοπωνυμιών της Ελλάδος επιτρέπεται ίνα μεταβληθώσι ξενόφωνα ή κακόηχα ονόματα συνοικισμών, πόλεων ή κωμών». Με απόφαση του οικείου Νομάρχη συγκροτούνταν στην έδρα κάθε νομαρχίας επιτροπή που θα μελετούσε τη μετονομασία των συνοικισμών. Η επιτροπή απαρτιζόταν από αρμόδια πρόσωπα όπως καθηγητές, έφοροι αρχαιοτήτων, δημόσιοι υπάλληλοι αλλά και ντόπιοι που μπορούσαν να συνεισφέρουν στον επιδιωκόμενο σκοπό. Η επιτροπή συνέτασσε πίνακα μετονομασίας των οικισμών καθώς και σύντομη περίληψη όπου αναφερόταν ο λόγος που επελέγη το νέο όνομα. Ο πίνακας υποβαλλόταν στο υπουργείο των Εσωτερικών και αυτό με τη σειρά το απέστελλε στην Επιτροπείαν των τοπωνυμιών Ελλάδος για γνωμάτευση.

Στο διάταγμα προβλεπόταν μέτρα που θα βοηθούσαν την άμεση καθιέρωση της νέας ονομασίας, τα οποία αφορούσαν κυρίως τις δημόσιες αρχές. Έτσι η μεταβολή της σφραγίδας και της ονομασίας της κοινότητας με το νέο όνομα έπρεπε να γίνει αμέσως και κάθε χρήση του παλιού ονόματος από τον πρόεδρο ή τους κοινοτικούς συμβούλους στις πράξεις του κοινοτικού συμβουλίου ή στην αλληλογραφία της κοινότητας αποτελούσε πειθαρχικό παράπτωμα, το οποίο τιμωρούνταν με πρόστιμο 50-200 δρχ. Επίσης στις μετονομαζόμενες κοινότητες ή συνοικισμούς επιβαλλόταν η ανάρτηση πινακίδων στις εισόδους και στα κεντρικότερα μέρη.


Η μετονομασία των οικισμών της περιφέρειας του Κιλκίς


Ήδη από το 1925 κοινότητες της περιφέρειας Κιλκίς υπέβαλαν προτάσεις για το νέο όνομα που επιθυμούσαν να λάβουν. Τα περισσότερα από τα ονόματα αυτά δεν εγκρίθηκαν, αξίζει όμως να τα αναφέρουμε ως ενδεικτικά των επιλογών των κοινοτικών αρχών της εποχής εκείνης. Έτσι σύμφωνα με σχετικό δημοσίευμα οι προτάσεις μετονομασίας ήταν: ««Άνω Αποστολάρ εις Ανάληψιν, Κάτω Αποστολάρ εις Νέαν Ροδίνην, Σαλμανλή εις Νέαν Μυρίνην, Γιαλδζιλάρ εις Χαρόπια, Καραμπουνάρ εις Ξεροπήγαδο, Γιολουμπασί εις Καρδίτσαν, Ντουρασανλή εις Νεοχώριον, Σαρή Γκιόλ εις Βασιλικόν, Δαουτλή εις Δάφνην, Κάτω Αβράτ Χισάρ εις Κάτω Δήμητρα, Άνω Αβράτ Χισάρ εις Άνω Δήμητρα, Γιαννές εις Μεταλλικό, Καβακλή εις Ωραίαν Πέρινθον, Σερεμιτλή εις Φανάριον, Χασάνοβα εις Αετόν, Αμπάρ κιοϊ εις Νέαν Μανδρίτσαν, Καρατζά καδή εις Κρυονέρι, Γενή μαχαλέ εις Προφήτην Ηλίαν».

Με την εφαρμογή του διατάγματος περί μετονομασίας άρχισε η μαζική μετονομασία των οικισμών.


Τα κριτήρια ονοματοδοσίας των οικισμών


Η ονοματοδοσία των οικισμών έγινε με βάση το ουσιαστικό χαρακτηριστικό που θα μπορούσε να τους προσδιορίσει. Τα χαρακτηριστικό αυτό είχε σχέση με το φυσικό ή δομημένο περιβάλλον, τη γεωγραφική θέση, τους κατοίκους και τις ασχολίες τους, την αρχαία ή τη σύγχρονη ιστορία. Εξειδικεύοντας τα παραπάνω κριτήρια ονοματοδοσίας θα μπορούσαμε να ταξινομήσουμε τους οικισμούς που βρίσκονταν στα σημερινά όρια του δήμου Κιλκίς ως εξής:

α) Από τη γεωμορφολογία της περιοχής: Ανηφοριά, Βάλτοι, Βουνοχώρι, Διάσελο, Δίβουνο, Επτάλοφος, Ίσωμα, Κοιλάδι, Κορυφές, Μικρόκαμπος, Μονολίθι, Πεδινό, Πετράδες, Πλαγιά, Κλειστό, Κοίλωμα, Λαγκαδάκι, Λαγκαδοχώρι, Πανόραμα, Ρεματιά, Ριζοβούνι.

β) Από τη σύσταση του εδάφους που καθιστούσε μια περιοχή γόνιμη ή άγονη: Ευκαρπία, Καλό Λειβάδι, Λιθωτό, Χέρσο.

γ) Από το χρώμα του εδάφους: Κοκκινιά, Λευκόχωμα, Μαυροβούνι, Μαυροπλαγιά, Χρυσόπετρα.

δ) Από τις μετεωρολογικές συνθήκες: Δροσάτο, Ηλιόλουστο, Ηλιόφωτο, Παγοχώρι.

ε) Από τα επιφανειακά νερά και τις βρύσες: Ακρολίμνιο, Γαλλικόν, Διπόταμο, Λειψύδρι, Μαυρονέρι, Μεγάλη Βρύση, Μεγάλη Στέρνα, Μεταλλικό, Μικρόβρυση, Ξερόβρυση, Παρόχθιο, Πικρολίμνη, Ποταμιά, Τριπόταμο, Ψυχρόβρυση.

Στ) Από τα δέντρα, τα φυτά και τους καρπούς τους: Ακακίες, Αμπελούδια, Αμπελόφυτο, Αμπελοχώρι, Αμυγδαλιές, Απιδιά, Δασοτόπι, Δεντρωτό, Ανθόφυτο, Δαφνοχώρι, Καστανιές, Κερασιές, Κληματαριά, Κορομηλιές, Κυδωνιά, Κυδωνοχώρι, Κυπαρίσσια, Μικρομηλιά, Μουριές, Μυρτιά, Ξυλοκερατιά, Πεύκη, Πευκοχώρι, Πλατανιές, Ροδώνας.

ζ) Από τα πουλιά: Γερακαρειό, Περιστέρι, Σπουργίτης, Χελιδονιά.

η) Από τα διάφορα οικοδομήματα: Γυναικόκαστρο, Παλατιανό, Παλαιόκαστρο, Τετράσπιτο.

θ) Από το κυριότερο ή συνηθέστερο επάγγελμα των κατοίκων: Καπνοχώρι, Μελισσουργειό, Μελισσώνας, Μεταξοχώρι, Μυλοχώρι, Σκηνίτες.

ι) Από την κυριότερη χρήση: Αγορά, Καλύβια, Λιβάδι, Σιδηροδρομικός Σταθμός Καλίνδριας Σιδ. Σταθμός Κρηστώνης, Σιδ. Σταθμός Μουριών, Χειμαδιό, Χορήγι.

κ) Από τη σχέση του τόπου σε αναφορά με άλλο χωριό: Ακροχώρι, Ανωχώρι, Εξωχώρι, Κάτω Χωριό, Κεντρικό, Κεφαλοχώρι, Μεσιανό.

λ) Από διάφορες τοπικές παραδόσεις: Αγιονέρι.

μ) Από τους κτήτορες ή τους οικιστές: Σουλτογιαννέικα.

ν) Από την αρχαία και σύγχρονη ιστορία: Αντιγόνεια, Καλίνδρια, Κολχίδα, Κρηστώνη, Κρητικά, Τέρπυλλος.

ξ) Από τις χαμένες πατρίδες: Αργυρούπολη, Νέα Σάντα, Νίγδη, Ποντοκερασιά, Πέρινθος, Ποντολείβαδο, Σούρμενα.

ο) Από ονόματα αγίων: Αγία Αικατερίνη, Αγία Κυριακή, Αγία Παρασκευή, Άγιος Αντώνιος, Άγιος Μάρκος, Άγιος Χαράλαμπος, Άνω Απόστολοι, Παντελεήμονας.

Βεβαίως υπάρχουν και πολλά ονόματα που δεν μπορούν να ταξινομηθούν σε κάποια από τις παραπάνω κατηγορίες.


Οι διάφορες ονομασίες της πόλης του Κιλκίς


Χωρίον Κηλκήση (κώδικας 18ου αι)

Η ετυμολογική προέλευση και εξήγηση της ονομασίας της πόλης του Κιλκίς παραμένει για πολλούς ένα άλυτο μυστήριο. Ελάχιστοι αποπειράθηκαν να ερμηνεύσουν το αίνιγμα του παράξενου αυτού τοπωνυμίου, το οποίο στις ιστορικές πηγές συναντιέται με τρεις βασικές μορφές και τις παραλλαγές τους: Καλκίς, Καλκίτσι, Kălkăš, Kiklič, Κιλκίς, Κιλκίσιον, Κιλκίτσι, kilkitch, Kilkits, K’lk’s, Κουκους, Κουκούσι, Koukouch, Koukous, Kukus, Kukuš. Οι τρεις βασικές ονομασίες, Κιλκίς, Καλκίς και Κουκους, χρησιμοποιούνταν από τις διαφορετικές εθνικές ομάδες που κατοικούσαν στην πόλη, τους Έλληνες, τους Τούρκους και τους Βούλγαρους ή ορθότερα τους Πατριαρχιακούς, τους Μουσουλμάνους και τους Εξαρχικούς, αφού στα τέλη του 19ου – αρχές 20ου αιώνα η εθνική συνείδηση είχε ως πρόσημο τη θρησκευτική ταυτότητα. Με αυτές τις τρεις ονομασίες «Καλκίς ή Κιλκίς ή Κουκούσι» καταγράφεται η πόλη στο Λεξικόν Εγκυκλοπαιδικόν, το εγκυρότερο λεξικό του τέλους του 19ου αιώνα. Οι τρεις αυτές ονομασίες εξακολουθούν να εμφανίζονται και στα λεξικά του 20ου αιώνα όπως στην Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια του Παύλου Δρανδάκη (εκδ. «ο Φοίνιξ») και στο Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν (εκδ. «Ήλιος») όπου επισημαίνεται: «επί τουρκοκρατίας ωνομάζετο και Καλκίς και Κουκούσι αλλά εκ των ονομασιών τούτων μόνον η πρώτη εξακολουθεί να χρησιμοποιήται εις τα εκκλησιαστικά έγγραφα».

Το Κιλκίσιον ήταν η ονομασία που χρησιμοποιούσαν συχνότερα οι Έλληνες στις αναφορές και τις εκθέσεις του προς τις προξενικές και τις εκκλησιαστικές αρχές και το ίδιο συνέβαινε με τις εφημερίδες των Αθηνών, όταν σπανίως συμπεριελάμβαναν «την φωλεά» αυτή «όλων των κακοποιών στοιχείων» στην ειδησεογραφία τους. Δεν έλειπαν και οι παρεμφερείς ονομασίες όπως Κιλκίσι που χρησιμοποιεί ο κτηματίας Κ. Χατζηλάζαρος σε αναφορά του προς τον Στ. Δραγούμη (15-09-1892) ή Κλικίσι την οποία συναντούμε σε επιστολή Κλικισινών της 7ης Μαΐου 1901. Την ονομασία Καλκίς καταγράφει ως κύρια ο Ν. Σχινάς στις οδοιπορικές σημειώσεις του που εκδόθηκαν το 1886, ενώ δεν παραλείπει να επισημάνει και τις άλλες: Καλκίτσι, Κιλκίς ή Κουκούσι. Η ονομασία Κιλκίς χρησιμοποιείται και αυτή σε διάφορες επιστολές του 19ου αιώνα όπως του ιατρού Θ. Τσαγρή προς τον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Καλλίνικο στις 29 Μαΐου 1881 ή στο κατάστιχο αλληλογραφίας του επισκόπου Πολυανής Παρθενίου του 1900. Με την ονομασία ΚΙΛΚΙΣ συναντάμε την πόλη στον πρώτο ελληνικό χάρτη του βορειοελλαδικού χώρου που εκδόθηκε από τους Γ. και Κ. Κοντογόνη το 1910. Ως Κιλκίς και δευτερευόντως Kilkich εμφανίζεται η πόλη στον οδηγό της Ελλάδος του Ν. Ιγγλέση του 1911.

Η ονομασία Κчkчшъ είναι η συχνότερα εμφανιζόμενη στις βουλγαρικές πηγές. Το όνομα αυτό αναγράφεται στη σφραγίδα της βουλγαρικής ορθόδοξης κοινότητας Κιλκίς που χρονολογείται από το 1869 ενώ σε βουλγαρικές εκδόσεις του 20ου αιώνα χρησιμοποιείται κυρίως η λέξη Kukuš και σπανιότερα Kukuše.

Ως Kukuš (Kilkič) αποτυπώνεται η πόλη σε αυστριακούς χάρτες του 1900 και 1903 που εκτυπώθηκαν από το Καισαροβασιλικό Ινστιτούτο της Βιέννης.

Η ένοπλη σύρραξη την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα και ο 2ος Βαλκανικός πόλεμος προκάλεσαν το ενδιαφέρον των ξένων εφημερίδων που μεταξύ άλλων ανέφεραν και το Κιλκίς στις ανταποκρίσεις του. Στο φύλλο της 9ης Αυγούστου του 1903 οι NewYork Times ονομάζουν την πόλη kilkitch ενώ η ίδια εφημερίδα σε δημοσίευμα της για τη μάχη στις 4 Ιουλίου 1913 την αναφέρει ως kilkish. Την ονομασία kilkitch χρησιμοποιεί και η ισπανική ABC της Μαδρίτης στα φύλλα της 1/07 και 7/08 του 1913 ενώ ως Kilkiz (ouKilkich) καταγράφεται στο περιοδικό l’ Illustration στο τεύχος της 26-07-1913.

Μετά τη μάχη του Κιλκίς όταν στην κατεστραμμένη πόλη εγκαθίστανται οι πρώτοι οικιστές της, που στη συντριπτική τους πλειοψηφία προέρχονται από τη Στρώμνιτσα, η πόλη μετονομάζεται σε Νέα Στρώμνιτσα. Με αυτό το όνομα παρουσιάζεται σε ανταποκρίσεις κάποιων Αθηναϊκών εφημερίδων όπως του ΣΚΡΙΠ (21-9-1913) χωρίς όμως να παραλείπεται και η παλιά ονομασία Κιλκίς που επεξηγηματικά τίθεται εντός παρενθέσεως. Ως Νέα Στρώμνιτσα (Κιλκίς) παρουσιάζεται η πόλη στην απογραφή του 1913 που πραγματοποιήθηκε στα τέλη του 1913 και δημοσιεύθηκε από τη διεύθυνση Στατιστικής του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας. Η ονομασία Νέα Στρώμνιτσα γίνεται επίσημη ονομασία της πόλης όταν το Δημοτικό Συμβούλιο του νεοσύστατου Δήμου αποφασίζει να της δώσει αυτό το όνομα πιστεύοντας ότι η μετονομασία θα βοηθούσε στην εδώ μετεγκατάσταση όλων των Στρωμνιτσιωτών. Αυτό πιστοποιείται και στο βιβλίο πρακτικών των συνεδριάσεων και αποφάσεων του Δήμου όπου υπάρχει η τυπωμένη κεφαλίδα «Βιβλίον των Πράξεων του Δήμου Ν. Στρωμνίτσης (Επαρχία Κιλκισίου)». Αυτό όμως δεν οριστικοποιήθηκε, γιατί το Ελληνικό κράτος αποφάσισε να διατηρήσει το όνομα του Κιλκίς, που είχε συνδεθεί με την ιστορική μάχη από την οποία κρίθηκε η τύχη του Β’ Βαλκανικού πολέμου. Η ιστορική «ειρωνεία» είναι ότι η πολυαίμακτη μάχη που είχε ως αποτέλεσμα τη διάρρηξη των δεσμών της πόλης με το παρελθόν της στάθηκε ταυτόχρονα η αιτία να διατηρηθεί το όνομα που τη συνέδεε με το παρελθόν αυτό. Με την ονομασία Κιλκίς εμφανίζεται η κωμόπολη σε πίνακα που παρουσιάζει «τας εν τη Υποδιοικήσει Κιλκίς υπαγομένας πόλεις, κώμας και χωρία μετά των τυχόν εν αυταίς εγκατεστημένων Αρχών» και υπογράφεται από τον υποδιοικητή Κιλκίς στις 16-11-/1914 στοιχείο που δείχνει ότι για την ελληνική διοίκηση η ονομασία Νέα Στρώμνιτσα δεν ισχύει. Πάντως η προσωρινή αυτή ονομασία θα συνεχίσει να επιβιώνει και στα επόμενα χρόνια όπου όμως επιλέγεται ως δεύτερη, όπως συμβαίνει με τον Οδηγό της Ελλάδος του 1921.

Βιβλίο πράξεων Δημοτικού συμβουλίου Νέας Στρώμνιτσας (13-8-1914)

Η παρουσία των Αγγλογάλλων στην περιοχή κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου πολέμου θα εμφανίσει εκ νέου τις ξενόγλωσσες ονομασίες της πόλης. Η χαρτογραφική υπηρεσία της Στρατιάς της Ανατολής θα συμπληρώσει και θα επανεκδόσει την αυστριακή σειρά χαρτών Generalcarte διατηρώντας τις παλιές ονομασίες. Έτσι στην αγγλική έκδοση χάρτη που συνέταξε η Τοπογραφική Υπηρεσία της Στρατιάς της Ανατολής τον Αύγουστο του 1916 η πόλη αναγράφεται ως KUKUS. Την ίδια ονομασία συναντάμε τυπωμένη ή χειρόγραφη στην αγγλική και στη γαλλική στα επιστολικά δελτάρια (cartes postales) που έστελναν στις οικογένειες τους οι στρατευμένοι. Η ορθογραφία της στις βρετανικές στρατιωτικές πηγές διαφοροποιείται συχνά. Έτσι σε εγχειρίδιο που συντάχθηκε από τον Γεωγραφικό Τομέα των Μυστικών Υπηρεσιών του Βρετανικού Ναυτικού συναντάμε την πόλη ως Kukush.

Το ζήτημα της ονομασίας θα λήξει οριστικά το 1925 όταν ο εισηγητής για τη μετονομασία ξένων τοπωνυμίων Β. Κολοκοτρώνης θα συνηγορήσει υπέρ της παραμονής του ονόματος Κιλκίς ακριβώς «εις μνήμην της αποφασιστικής παρ’ αυτό νίκης ημών κατά τον τελευταίον βαλκανικόν πόλεμον». Προσέθετε όμως ότι «θα ηδύνατο ουχ ήττον, επί το ελληνικώτερον, να λέγηται η Κιλκίς, κατά τον τύπον Χαλκίς».