Η επέτειος της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και ο Κώστας Λαχάς

Του Γιάννη Κύρκου Αικατερινάρη, αρχιτέκτονα


Η εξέγερση του Πολυτεχνείου, όπως κι άλλα γεγονότα εκείνης της περιόδου, μου φέρνουν στη μνήμη φίλους και συναγωνιστές που είχαν μια σημαντική συμμετοχή σ’ αυτά. Θα μπορούσα να πω ότι με την προσωπικότητα και το έργο τους φώτισαν το πολιτικό και πολιτισμικό παρελθόν του μακεδονικού χώρου, του κοινού με την ευρύτερη έννοια γενέθλιου τόπου.

Ανάμεσα σ’ αυτούς ξεχωρίζει αναμφίβολα ο Κώστας Λαχάς (1936-2014), Κιλκισιώτης που γεννήθηκε στο Κάτω Θεοδωράκι από γονείς πρόσφυγες από τον Πόντο. Δραστηριοποιήθηκε στην «Τέχνη», στο Κ.Θ.Β.Ε. και στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης, αλλά και ως καλλιτεχνικός συντάκτης στις εφημερίδες «Μακεδονική Ώρα» και «Θεσσαλονίκη». Τον γνώρισα περισσότερο στην ΕΔΑ (Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά) και ιδιαίτερα μετά τα «Ιουλιανά», τα γεγονότα της πολιτικής εκτροπής του 1965. Την επόμενη χρονιά ο Θεσσαλονικιός σκηνοθέτης και κοινός μας φίλος Τάκης Κανελλόπουλος γύρισε την ταινία του «Εκδρομή», στην οποία ο Κώστας κρατούσε ένα ρόλο.

Το 1972 ίδρυσε στη Θεσσαλονίκη την αίθουσα τέχνης «Κοχλίας», ένα χώρο συνάντησης

φιλότεχνων και κυρίως όσων εναντιώνονταν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, στο καθεστώς. Το ίδιο περίπου διάστημα και μέσα στο αποπνικτικό κλίμα που δημιουργούσαν οι αποφάσεις του χουντικού καθεστώτος, ο Κώστας όπως και πολλοί άλλοι δημοκρατικοί πολίτες, επισκεπτόταν τακτικά την λέσχη του υπό ίδρυση Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκη (ΣΑΘ), στο πατάρι επί της οδού Προξένου Κορομηλά 37. Εκεί οι συζητήσεις επικεντρώνονταν -κατά το πρώτο τουλάχιστον διάστημα- στην αποτελεσματικότερη παρέμβαση των αρχιτεκτόνων, όχι τόσο στο πεδίο της άσκησης του επαγγέλματος, όσο σε ζητήματα που αφορούσαν στη Δημοκρατία, στον Πολιτισμό και στο περιβάλλον.

Αυτή η λειτουργία του υπό ίδρυση φορέα είχε κατά κάποιο τρόπο ένα «συνωμοτικό» χαρακτήρα, καθώς διαφορετικά ήταν πολύ πιθανό η συνολική προσπάθεια της οργάνωσης των αρχιτεκτόνων σε συλλογικό φορέα να κινδυνεύσει με ακύρωση, όπως συνέβη άλλωστε συνέβη με τόσους και τόσους πολιτιστικούς, φοιτητικούς και «εθνοτοπικούς» συλλόγους της χώρας. Δεν είχαν άλλωστε περάσει και πολλά χρόνια από τότε που παύτηκε η εταιρεία «ΤΕΧΝΗ της Θεσσαλονίκης» της οποίας επίλεκτα μέλη της ήταν ο Μανώλης Αναγνωστάκης, ο Μανώλης Ανδρόνικος, ο Παύλος Ζάννας, ο Μίμης Φατούρος κ.ά.

Την τελευταία περίοδο του χουντικού καθεστώτος, που κράτησε περίπου δύο χρόνια, αυτή η μεγάλη ομάδα των Αρχιτεκτόνων της Θεσσαλονίκης προχώρησε σε μια σειρά από σημαντικές ενέργειες, παρότι λειτουργούσε άτυπα ως σύλλογος. Ανάμεσά τους ξεχώρισε το πολιτικό ψήφισμα-καταγγελία στις 16 Νοεμβρίου 1973 για τα όσα συμβαίνανε το ίδιο βράδυ στην Πολυτεχνική Σχολή Θεσσαλονίκης (σημ. Στην αντίστοιχη με του Μετσόβιου εξέγερση του Πολυτεχνείου).

Σ’ αυτό το διάστημα και στο πλαίσιο των γενικότερων συζητήσεων ο Κώστας Λαχάς έβαλε και πάλι σε ενέργεια μια παλαιότερη απόφαση, που σχετίζονταν με την οικονομική στήριξη των ενεργειών για την αντιμετώπιση των συνεπειών από αντιδημοκρατικές αποφάσεις του καθεστώτος. Διέθεσε σε πολλαπλά αντίτυπα, όπως άλλωστε και άλλοι δημοκρατικοί εικαστικοί, το έργο του στο οποίο απεικονίζει ένα στρατοκράτη, ένα δικτάτορα.

Στη λογοτεχνία γνωστά ήταν τα έργα του «Πεδίον οσφρήσεως» (πεζά, 1964), «Μετείκασμα, μεταίσθημα» (πεζογράφημα, 1986), «Ασκήσεις επί αμμοδόχου» (πεζά, 1994), που πήρε και το κρατικό βραβείο διηγήματος, «Πλους ονείρων» (αυτοβιογραφία, 1998), καθώς και κείμενά του που μεταφράστηκαν σε ξένες γλώσσες. Ο συνθέτης Θάνος Μικρούτσικος μελοποίησε στίχους του, που ερμήνευσαν η Δήμητρα Γαλάνη και ο Δημήτρης Μητροπάνος. Στη μνήμη του αναρτώ ένα ποίημά του για τον γενέθλιο τόπο.

Κιλκίς – Χαλκίς

Το τοπίο γερασμένο και αλλήθωρο κι εσύ άραξες για πάντα στο Κιλκίς σαν παλιό λεωφορείο σε ανήφορο εφιάλτες, Ευριπίδη, κάποιας άλλης φυλακής

Ένα όνειρο είν’ όλα μια απάτη αδιέξοδο κι αυτό το μονοπάτι

Έξι ώρες τα νερά τρέχουν απάνω κι άλλες τόσες κατεβαίνουνε αλλιώς στη Χαλκίδα μια σε βρίσκω μια σε χάνω με βαραίνει ένας άνεμος παλιός

Αδιέξοδο κι αυτό το μονοπάτι ένα όνειρο είν’ όλα, μια απάτη

Αρμενίζουμε στραβά κι ολοταχώς σε καράβια με σημαίες ευκαιρίας μοναχοί και ρέστοι πάντα δυστυχώς στα κατάρτια μιας χαμένης ιστορίας

16-11-2021