Η Γεωγραφική Υφήγησις του Κλαυδίου Πτολεμαίου και τα Βυζαντινά χειρόγραφα του 13ου και 14ου αι.

Στυλιανή Σταυρίδου, 1ο Εθνικό συνέδριο Χαρτογραφίας, 24-25 Νοε 1994


Ο πτολεμαϊκός χάρτης σε έκδοση του 1482

Από τις επιστημονικές έρευνες των τελευταίων 30 χρόνων έχει γίνει σαφές ότι η χιλιόχρονη βυζαντινή Αυτοκρατορία υπήρξε η Κιβωτός της Ελληνικής παιδείας και ότι η πτώση της συνοδεύτηκε από την Αναγέννηση στη Δύση μέσω αυτής ακριβώς της παιδείας.

Από τα δεδομένα των πηγών μπορούμε να χωρίσουμε σε 3 περιόδους αυτή τη διαδρομή των 10 αιώνων. Η πρώτη ξεκινά το 357 μ.Χ όταν ο Αυτοκράτωρ Κωνστάντιος, γιος του Μ. Κωνσταντίνου, ιδρύει στη νέα πρωτεύουσα ένα μεγάλο αυτοκρατορικό κέντρο αντιγραφής των αρχαίων ελληνικών κειμένων που τα περισσότερα ήσαν σε ειλητάρια από πάπυρο. Η μεταγραφή τους γίνεται σε περγαμηνούς κώδικες σε πολλά αντίγραφα. Η δεύτερη περίοδος είναι τον 9ο αιώνα μετά το τέλος της Εικονομαχίας και τη νίκη του Ουμανιστικού Χριστιανισμού που τελικά ακολούθησε την Ελληνορωμαϊκή παράδοση συνοδεύτηκε δε από μια πραγματική επανάσταση. Την αντικατάσταση της αρχαιοελληνικής μεγαλογράμματης γραφής από τη μικρογράμματη. Και είναι πράγματι μια επανάστασις αυτό το γεγονός γιατί γίνεται η αιτία της διασώσεως και πολλαπλής αντιγραφής των κειμένων στον 9ο και 10ο αιώνα. Της αυτής σημασίας γεγονότα είναι η εφεύρεσις της Τυπογραφίας από τον Γουτεμβέργιο τον 15ο αιώνα και η χρήσις των ηλεκτρονικών υπολογιστών στις ημέρες μας.

Οι τρεις μεγάλες προσωπικότητες αυτής της εποχής είναι ο Πατριάρχης Φώτιος, ο Καισαρείας Αρέθας και ο Λέων ο Μαθηματικός ή Φιλόσοφος. Στους δυο τελευταίους, κυρίως, οφείλουμε τη διάσωση των θετικών επιστημών και της Αστρονομίας. Ειδικώς ο Λέων είναι ο ιδρυτής του πανεπιστημίου της Μαγναύρας περί το 850 και σ’ αυτόν οφείλονται οι αντιγραφές των έργων του Ευκλείδους, Αρχιμήδους, Απολλωνίου και Πτολεμαίου.

Τέλος η τρίτη περίοδος, τα Παλαιολόγεια χρόνια από τον 13ο -15ο αιώνα, είναι η εποχή η πιο δραματική και τραγική για την Ιστορία της αυτοκρατορίας, αλλά η πιο γόνιμη για την ανάπτυξη των επιστημών και των τεχνών. Μια πληθώρα ερευνητών, ως επί το πλείστον ιερωμένων, που με άκρα ταπείνωση διακόνευσαν τον Χριστιανισμό αλλά που με πάθος έγιναν κοινωνοί της προγονικής παιδείας «τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι».

Αυτή ακριβώς η περίοδος, η Παλαιολόγειος Αναγέννησις μας ενδιαφέρει άμεσα γιατί σ’ αυτήν οφείλεται η διάσωσις της Πτολεμαϊκής γεωγραφίας το κέντρο του ενδιαφέροντός μας. Ο συγγραφέας της Κλαύδιος Πτολεμαίος ανήκει στο χώρο των μεγάλων επιστημόνων της αρχαιότητας και έζησε στα μέσα του 2ου μ.Χ αιώνος στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Γνωστά τα έργα του για την αστρονομία, κυρίως η περίφημη Αλμαγέστη, όπως μεταφράστηκε στα Λατινικά από την Αραβική της ονομασία η Μαθηματική Σύνταξις που μόνον στα τέλη του 16ου αιώνος ανανεώθηκε από τον Κέπλερ. Το καλύτερο χειρόγραφό της ο Vat.Gr. 1594 χρονολογείται στον 9ο αιώνα και συνδέεται με τον Λέοντα τον Μαθηματικό.

Όσον αφορά στη «Γεωγραφία» ο Πτολεμαίος μπορεί να θεωρηθεί ως ο τελευταίος μεγάλος γεωγράφος της Αρχαιότητας κλείνοντας τον κύκλο που ξεκινά περί το 600 π.Χ με τον Θαλή τον Μιλήσιο και τον Αναξίμανδρο και συνεχίζεται ως τον 1ο μ.Χ αιώνα με τον Εκαταίο, τον Δικαίαρχο, τον Ερατοσθένη, τον Ίππαρχο, τον Ποσειδώνιο και τον Στράβωνα.

Ο πλήρης τίτλος του έργου όπως μας τον διασώζουν τα Βυζαντινά χειρόγραφα είναι ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΥΦΗΓΗΣΙΣ. Αποτελείται δε από 8 βιβλία. Στα 24 κεφάλαια του Α βιβλίου αναπτύσσονται οι θεωρητικές απόψεις του Πτολεμαίου περί Γεωγραφίας – Χωρογραφίας, ο τρόπος μετρήσεως της περιμέτρου της γης, η χρήσις των παρατηρήσεων των ουρανίων φαινομένων για την περιγραφή της γήινης επιφάνειας και γίνεται και μια κριτική των απόψεων του Μαρίνου του Τυρίου (1ος μ.Χ αιών) για το σχεδιασμό του χάρτου της Γης σε επίπεδη επιφάνεια. Τέλος προτείνονται οι κωνικές προβολές του Πτολεμαίου για το σχεδιασμό του ίδιου χάρτου.

Το Β βιβλίο της Γεωγραφικής Υφηγήσεως αφιερώνει 15 κεφάλαια στην περιγραφή του Δυσμικωτέρου μέρους της Ευρώπης (Βρετανία – Ισπανία - Γαλλία – Γερμανία), το Γ στα 17 κεφάλαιά του περιγράφει την Ανατολική (Ιταλία – Βαλκανική – Ρωσία & Ελλάδα), το Δ αφιερώνεται στην Αφρική, το δε Ε, ΣΤ & Ζ στην Ασία. Οφείλω να τονίσω ότι οι περιγραφές αυτές είναι η παράθεσις 8000 τοπωνυμίων πόλεων, λιμένων, ορέων, ποταμών, νήσων, ακρωτηρίων κλπ. του γνωστού τότε κόσμου και η καταγραφή των συντεταγμένων του κάθε τοπωνυμίου δηλ. το γεωγραφικό πλάτος και μήκος που ορίζουν τη θέση στο Χάρτη. Το Η βιβλίο τέλος περιέχει τους χάρτες όταν και εάν υπάρχουν.

Οικισμοί στα όρια του Ν. Κιλκίς από έκδοση του 1843

Τα μέχρι σήμερα σωζόμενα χειρόγραφα της Γεωγραφικής Υφηγήσεως είναι 50 και χρονολογούνται από τα τέλη του 13ου έως τον 16ο αιώνα. Από αυτά 14 βρίσκονται στη Ρώμη στη Βατικανή Βιβλιοθήκη, 13 στο Παρίσι στη Bibliotheque Nationale, 5 στη Φλωρεντία στην Ambrosiana, 3 στην Οξφόρδη στη Bodleian, 2 στο Λονδίνο στο Βρεττανικό Μουσείο, 2 στην Κωνσταντινούπολη στο ανάκτορο Τοπ Καπί και ανά ένα στη Μπολώνια, Σικάγο, Leiden, Βιέννη, Κοπεγχάγη και στο Άγιο Όρος στη Μονή Βατοπεδίου. Το χειρόγραφο του Λονδίνου Add. Mss. 19391 είναι τμήμα από το χειρόγραφο της Μονής Βατοπεδίου.

Αντίγραφο του πτολεμαϊκού χάρτη σε χειρόγραφο της Μονής Βατοπεδίου

Από τα 50 αυτά χειρόγραφα τα 35 έχουν μόνον κείμενο και τα 15 περιέχουν και τους χάρτες. Και αυτά τα 15 χωρίζονται σε 2 κατηγορίες. Σε αυτά που περιέχουν 27 χάρτες και είναι τα παλαιότερα (τέλη 13ου αιώνος) και σε αυτά που περιέχουν 64-69 χάρτες και είναι τα νεώτερα (μέσα 14ου αιώνος).

Αυτοί ακριβώς οι χάρτες είναι το κέντρο του ενδιαφέροντός μας και όχι ο φιλολογικός σχολιασμός του κειμένου ο οποίος άλλωστε έγινε το 1932 από τον Joseph Fischer στην 4τομη έκδοση του παλαιότερου Πτολεμαϊκού χειρογράφου του Urbinas Graecus 82 της Βατικανής Βιβλιοθήκης.

Το μόνο φιλολογικό σχόλιο που θα ήθελα να κάνω αφορά στον τίτλο «Γεωγραφική υφήγησις» που πολλές φορές αργότερα μεταφράστηκε στα Λατινικά «Geographicae Enarrationes» δηλ. «Γεωγραφικές αφηγήσεις» πράγμα εντελώς λάθος αφού υφήγησις σημαίνει το προηγείσθαι, το οδηγείν, το δεικνύειν την οδόν από το ρήμα υφηγέομαι εξ ου και ο υφηγητής. Έτσι το έργο δεν διηγείται και δεν περιγράφει ιστορικά μέρη και γεγονότα όπως ο Παυσανίας και ο Στράβων αλλά περιέχει οδηγίες για την χαρτογράφηση της οικουμένης με βάση τα μαθηματικά και την αστρονομία.

Είναι πάντως ενδιαφέρον το γεγονός ότι σε όλο το κείμενο ούτε μια φορά ο Πτολεμαίος δεν λέγει ότι ο ίδιος εσχεδίασε τους χάρτες και καμιά από τις αρχαίες πηγές δεν αναφέρει ότι κάποιος, κάπου, είδε αυτούς τους χάρτες. Να πω ακόμη ότι η Σούδα ή Σουΐδα το γνωστό λεξικό του 10ου αιώνος λέγει επί λέξει για τον Πτολεμαίο «Πτολεμαίος ο Κλαύδιος χρηματίσας Αλεξανδρεύς φιλόσοφος, γεγονώς επί των χρόνων του Μάρκου του βασιλέως. Ούτος έγραψεν μηχανικά βιβλία Υ, περί φάσεως και επισημασιών απλανών αστέρων βιβλία β, άπλωσιν επιφανείας σφαίρας, κανόνα πρόχειρον, τον μέγα αστρονόμον ήτοι σύνταξιν κα». Ουδεμία μνεία περί της Γ.Υ γεγονός πολύ περίεργο αν μέχρι τον 10ο αιώνα όντως υπήρχε το κείμενο με αυτή τη μορφή που το πρωτοσυναντούμε στον 13ο. Έτσι ο σύνθετος αυτός τίτλος Γ.Υ και το γεγονός ότι ο Πτολεμαίος έζησε τον 2ο μ.Χ αιώνα και το παλαιότερο σωζόμενο χειρόγραφο εμφανίζεται 11 αιώνες μετά μας κάνει να αμφιβάλλουμε για το αν αυτή είναι η πρωταρχική μορφή του κειμένου και πολύ περισσότερο αν οι εξαιρετικής μαθηματικής ποιότητος χάρτες που το συνοδεύουν είναι Πτολεμαϊκά δημιουργήματα που έφθασαν ως τον 13ο αιώνα από αλλεπάλληλες αντιγραφές του προτύπου. Μήπως έχουμε μπροστά μας μια σύνθεση σταχυολόγων ερευνητών με εξαιρετικές μαθηματικές γνώσεις;

Στην αρχή οι σύγχρονοι μελετητές με επικεφαλής τον προαναφερθέντα J. Fischer υπεστήριξαν με πάθος ότι τα πάντα ήσαν πνευματικός μόχθος του Πτολεμαίου και κυρίως οι χάρτες. Σιγά - σιγά αυτή η άποψις αρχίζει να ανατρέπεται και ήδη από το 1946 ο Leo Bagrow υποστηρίζει ακριβώς το αντίθετο και τα τελευταία χρόνια κάνουν το ίδιο οι καθηγητές Dilke & Swerdlow. Έτσι τονίζεται ο ρόλος των Βυζαντινών και κυρίως δυο προσωπικοτήτων του Μάξιμου Πλανούδη (1260-1310) και του Νικηφόρου Γρηγορά (1295-1359).

Μάξιμος Πλανούδης

Ο Μάξιμος Πλανούδης είχε οργανώσει τη βιβλιοθήκη της Μονής της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη και υπήρξε Ελληνιστής και Λατινομαθής με μαθηματικά και αστρονομικά ενδιαφέροντα. Είχε μάλιστα εισηγηθεί στον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Β τον Παλαιολόγο την χρήση των αραβικών αριθμών. Γνώστης επίσης και της Γεωγραφίας του Στράβωνος. Μας λέγει ότι έψαχνε τη Γεωγραφία του Πτολεμαίου «χρόνοις πολλοίς αφανισθείσαν είτα δε παρ’ εμού πόνοις πολλοίς ευρεθείσαν». Στα 1295 συγχαίροντας τον φίλο του στρατηγό Αλέξιο Φιλανθρωπινό για τη νίκη του κατά των Σελτζούκων στη Μίλητο του γράφει: «ούτως εραστής του στρατηγήματος τούδε γίνομαι ώστε ουκ αν μάλλον ηυξάμην τας Πτολεμαίου μοι βίβλους γενέσθαι ή τούδε μεριστής είναι του κατορθώματος» πράγμα που σημαίνει ότι είχε ήδη στα χέρια του το κείμενο. Σε άλλη επιστολή του συγκρίνοντας το κλίμα της Κωνσταντινουπόλεως και της Θεσσαλονίκης επαινεί τη δεύτερη: «και γαρ και αέρων ευ έχειν και γης και θαλάττης εν αρίστω ιδρύσθαι και μέντοι και βορράν και άρκτους ασπάζεσθαι πόρρωθεν, ως που μοι και το Γεωγραφικόν υφηγείται πινάκιον». Μια άλλη σημείωσις του είναι πολύ σημαντική πιστεύω: «του αγιωτάτου και σοφωτάτου κυρίου Μαξίμου του Πλανούδη εις το διάγραμμα του Πτολεμαίου ο αυτός από της Βίβλου του Πτολεμαίου μη παρά τινος λαβών αρχάς διενοήσατο και διέγραψεν». Εν ολίγοις δηλώνει ότι εκείνος εσχεδίασε τους χάρτες στηριγμένος στο κείμενο.

Υπάρχει ακόμη ένα χειρόγραφο στη Μαδρίτη δημοσιευμένο το 1769 από τον I. Iriarte που είναι ένας ύμνος σε 67 στίχους του Πλανούδη προς τον Πτολεμαίο και που μας πληροφορεί ότι ο αυτοκράτωρ Ανδρόνικος Β ενθουσιάστηκε από το χειρόγραφο του Πλανούδη με τους χάρτες και ζήτησε και ένα για εκείνον, πράγμα που ανέλαβε και έφερε εις πέρας ο φίλος του Πλανούδη πρώην Πατριάρχης Αλεξανδρείας Αθανάσιος.

Είναι πολύ γνωστή η θεωρία των προβολών σύμφωνα με την οποία μια σφαίρα η οποία δεν είναι αναπτυκτή επιφάνεια μπορεί να απεικονισθεί στο επίπεδο μόνο αν προβληθεί σε μια αναπτυκτή επιφάνεια όπως είναι ο κώνος ή ο κύλινδρος.

Την κωνική προβολή ακριβώς αναφέρει και ο Πτολεμαίος στο Α βιβλίο της Γ.Υ και την χωρίζει στην πρώτη και δεύτερη. Στην α προβολή οι μεσημβρινοί είναι ευθείες γραμμές και ξεκινούν από ένα σημείο τον Β. Πόλο και οι παράλληλοι είναι τόξα με αυτό το σημείο ως κέντρο τους. Με βάση αυτήν την προβολή η οποία έκανε τον Ισημερινό γωνιώδη και τεράστιο είναι σχεδιασμένος ο χάρτης της Οικουμένης στον Urb. Gr 82 το παλαιότερο Πτολεμαϊκό χειρόγραφο που βρίσκεται στη Βατικανή Βιβλιοθήκη. Στην β κωνική προβολή οι μεσημβρινοί μετατρέπονται σε καμπύλες γραμμές και το σχήμα της σφαίρας απεικονίζεται πολύ πιο σωστά. Με βάση αυτήν την προβολή σχεδιάζεται ο χάρτης της Οικουμένης στο Serag1.57 που βρίσκεται στο Τοπ Καπί και θεωρείται σχεδόν σύγχρονο και αδελφό χειρ. του Urb. Gr 82 στα τέλη του 13ου αιώνος. Και τα δυο είναι γραμμένα σε περγαμηνή με δίστηλο καλλιγραφημένο κείμενο και οι διαστάσεις τους είναι 57,5 ύψος και 41,8 πλάτος. Άρα οι διαστάσεις των χαρτών καθώς σχεδιάζονται σε δυο ανοιχτές σελίδες είναι 57,5 χ 83,6. Εξαιρετικά τα χρώματα και των δυο χειρογράφων. Το βαθύ κυανό της θαλάσσης, το πράσινο του χαλκού για τα όρη και το κόκκινο για το πλέγμα των μεσημβρινών και παραλλήλων.

Το πολύ σημαντικό στοιχείο της Β κωνικής προβολής του Serag1.57 δηλ. της πιο εξελιγμένης πιστεύω ότι συνηγορεί υπέρ της απόψεως ότι αυτό το χειρόγραφο είναι κατά τι μεταγενέστερο του Urb. Gr 82 και πρέπει να είναι το αυτοκρατορικό, το οποίο ουδέποτε εγκατέλειψε την Κωνσταντινούπολη και ουδέποτε το εμελέτησαν οι δυτικοί ερευνητές πριν από το 1930. Πάντως δεν πρέπει να μας εκπλήττει το γεγονός της διασώσεώς του μαζί με τον Serag1.27 το δεύτερο χειρόγραφο της Γ.Υ του μουσείου Τοπ Καπί. Είναι γνωστά τα γεωγραφικά ενδιαφέροντα του Μωάμεθ του Πορθητή ο οποίος το 1465 ζήτησε από τον Τραπεζούντιο Λόγιο Γεώργιο Αμιρούτζη να του μεταφράσει στα αραβικά την γεωγραφία του Πτολεμαίου και να του σχεδιάσει και ένα χάρτη της Οικουμένης.

Η εξαιρετική σχεδίαση του χάρτου της Οικουμένης του Serag1.57 τον καθιστά συγκλονιστικό επειδή η ευρωπαϊκή αναγέννησις σχεδιάζει ένα παρόμοιο 200 χρόνια μετά, στην Ulm το 1482 αφού με θαυμασμό μελέτησαν τον Ευκλείδη, τον Αρχιμήδη & τον Πτολεμαίο προσωπικότητες όπως ο Regiomontanus, ο Nicolaus Germanus, ο Georg Peurbach κα. Όπως ήδη αναφέρθηκε ο Serag1.57 δεν έφυγε ποτέ από την Κωνσταντινούπολη όπως και τόσα άλλα χειρόγραφα και αυτός ο πρωτοποριακός για τον μεσαίωνα χάρτης ανακαλύφθηκε από τους Δυτικούς ερευνητές στις αρχές του 20ου αι.

Οι υπόλοιποι χάρτες και των δυο χειρογράφων είναι 26. Οι 10 πρώτοι απεικονίζουν την Ευρώπη, οι 4 την Αφρική και οι 12 την Ασία. Για την απεικόνισή τους όμως εγκαταλείπεται η κωνική προβολή και χρησιμοποιείται η κυλινδρική με την οποία μια σφαίρα απεικονίζεται στην παράπλευρη επιφάνεια ενός κυλίνδρου που εφάπτεται σ’ αυτή και την περιβάλλει. Έτσι οι μεσημβρινοί και οι παράλληλοι είναι ευθείες κάθετες μεταξύ τους και αποτελούν δίκτυο τετραγώνων.

Ο Πτολεμαίος όμως στο Α βιβλίο δεν μιλά πουθενά για την κυλινδρική προβολή, η οποία όντως είναι προτιμότερη για τον σχεδιασμό των επί μέρους χαρτών. Το γεγονός αυτό είναι πολύ περίεργο για έναν τόσο εξαίρετο επιστήμονα. Μήπως λοιπόν οι 26 χάρτες ανήκουν στην Παλαιολόγειο Αναγέννηση;

Ο ένατος χάρτης της Ευρώπης απεικονίζει την Βαλκανική και στο σημείο που αναγράφεται το τοπωνύμιο Βυζάντιο και στα δυο χειρόγραφα αναγράφεται επίσης και το τοπωνύμιο Κωνσταντινούπολις. Λίγο δύσκολο αυτό για τον Πτολεμαίο.

Ο δέκατος και τελευταίος χάρτης της Ευρώπης απεικονίζει τον Ελλαδικό χώρο με τα γνωστά λάθη τα οποία θα επαναληφθούν και στις πρώτες έντυπες εκδόσεις (Bologna 1477, Ρώμη 1478 κλπ). Ο πρώτος χάρτης της Ασίας απεικονίζει την Μ. Ασία και τα νησιά του Α. Αιγαίου.

Εδώ θα ήθελα να επισημάνω ότι σε όλους τους χάρτες και των δυο προβολών, κωνικής και κυλινδρικής, τα περιγράμματα σχεδιάζονται βάσει των συντεταγμένων που συνοδεύουν τα 8000 τοπωνύμια δηλ. το γεωγραφικό πλάτος που μετράται επί των μεσημβρινών και το γεωγραφικό μήκος που μετράται επί των παραλλήλων. Έτσι η Ελλάδα βρίσκεται ανάμεσα στον 10ο και 13ο μεσημβρινό και τον 8ο και 12ο παράλληλο. Η δε Πελοπόννησος διχοτομείται πάντοτε από τον 11ο μεσημβρινό και τον 9ο παράλληλο. Και αυτό συμβαίνει σε όλα τα χειρόγραφα και στα παλαιότερα με τους 27 χάρτες και στα νεώτερα με τους 64-69.

Η τύχη του Urb. Gr 82 υπήρξε διαφορετική από τον Serag1.57. το 1397 ο Εμμανουήλ Χρυσολωράς φθάνει για δεύτερη φορά στην Ιταλία όπου θα διδάξει τα Ελληνικά γράμματα προσκεκλημένος των αγαπητών του μαθητών Palla Strozzi και Guarinc Veronese. Θα ζήσει στη Φλωρεντία και θα πεθάνει στην Κωνστάντια κατά τη διάρκεια της Συνόδου το 1415. Έτσι ένα μέρος από τα πολύτιμα χειρόγραφα που μετέφερε από την Κωνσταντινούπολη θα περάσει στα χέρια του P. Strozzi. Ανάμεσά τους το σημαντικότερο όλων –το κατά τον Vespasiano da Bisticci, «libro Excellentissimo» - η ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΥΦΗΓΗΣΙΣ του Κλαυδίου Πτολεμαίου.

Από τους απογόνους του Strozzi θα δοθεί στον Guidobaldo δούκα του Urbino και θα καταλήξει με όλα τα χειρόγραφα αυτής της Συλλογής στην Βατικανή βιβλιοθήκη.

Είναι ο περίφημος κώδικας Urbinas Graecus 82 που δυο φορές είχα την εξαιρετική τύχη να μελετήσω στη Ρώμη τη ευγενή φροντίδι του Monseigneur PaulCanart, διευθυντού του τμήματος των χειρογράφων της Βατικανής Βιβλιοθήκης.

Ο Πτολεμαίος σε χειρόγραφο του 1403

Ξεφυλλίζοντας τον κατάλαβα ότι είχα στα χέρια μου ένα από τα λαμπρότερα πνευματικά έργα των θετικών επιστημών που η Ανατολική Αυτοκρατορία, ολίγο πριν το τέλος, παρέδωσε στην Ευρωπαϊκή Αναγέννηση, στηριγμένη στην «ημετέρα Παιδεία». Πέρα όμως από το θαυμασμό που μου προκάλεσε αυτό το εξαίρετο σε 110 φύλλα χειρόγραφο, μου προξένησε και ένα ερωτηματικό ως προς την επέμβαση που δέχτηκε 100 περίπου χρόνια μετά το γράψιμο του και την παραμονή του στη Φλωρεντία στα χέρια του Strozzi. Συγκεκριμένα στο Γ βιβλίο στην περιγραφή του Ανατολικώτερου μέρους της Ευρώπης στα περιθώρια του δίστηλου κειμένου εμφανίζονται σημειώσεις με κόκκινη μελάνη από ένα δεύτερο χέρι που είναι παραπομπές και συμπληρώσεις από τη Γεωγραφία του Στράβωνος. Στην Πελοπόννησο δε για πρώτη και μοναδική φορά το μυστηριώδες δεύτερο χέρι πάνω σε πολλά από τα 94 αρχαία τοπωνύμια σημειώνει και τα σύγχρονα. Κατ’ αρχάς σε 23 από αυτά αναγράφεται το επίρρημα ούτως που σημαίνει ότι διατηρείται η αρχαία ονομασία. Αυτό συμβαίνει στα εξής: ΠΑΤΡΑΙ – ΩΛΕΝΟΣ – ΔΡΕΠΑΝΟΝ- ΑΛΦΕΙΟΣ ΠΟΤ.- ΜΕΘΩΝΗ – ΚΟΡΩΝΗ – ΛΕΥΚΤΡΟΝ – ΑΣΩΠΟΣ – ΜΑΛΕΑ ΑΚΡΑ – ΑΣΤΡΟΝ – ΝΑΥΠΛΙΑ ΕΠΙΝΕΙΟΝ – ΕΠΙΔΑΥΡΟΣ – ΚΕΓΧΡΕΑ ΕΠ. – ΖΑΡΗΞ ΟΡΟΣ – ΚΛΕΙΤΩΡ – ΚΛΕΩΝΑΙ – ΑΡΓΟΣ – ΛΑΚΕΔΑΙΜΩΝ – ΒΙΤΥΛΑ – ΣΤΡΟΦΑΔΕΣ – ΠΡΩΤΗ ΝΗΣΟΣ – ΣΦΑΙΡΑ Ν. – ΚΥΘΗΡΑ Ν. ΑΙΓΙΝΑ Ν.

Στο ΛΕΧΑΙΟΝ γράφει ΔΙΑΒΑΤΙΚΙ. Στην ΣΙΚΥΩΝΑ υπάρχει η εξής παραπομπή στην Γεωγραφία του Στράβωνος: «Η Σικυών το πρότερον Μυκώνη εκαλείτο, έτι δε πρότερον Αιγιαλοί»

Στην ΑΙΓΕΙΡΑ γράφει ΘΑΛΜΟΝΙΑΚΟΝ.

Στη ΚΥΛΗΝΗ γράφει ΚΛΑΡΕΝΤΣΑ

Στον ΠΗΝΕΙΟ Π. γράφει Ο ΝΥΝΙΛΙΑΚΟΣ

Στην ΠΥΛΟ γράφει ΑΒΑΡΙΝΟΣ

Στην Μεθώνη εκτός από το ΟΥΤΩΣ υπάρχει μια παραπομπή στον Στράβωνα: «Πήδασον ο Όμηρος λέγει».

Στο ΤΑΙΝΑΡΙΑ ΑΚΡΑ γράφει ΜΑΙΝΗ

Στον ΕΥΡΩΤΑ γράφει ΕΝΤΑΥΘΑ ΛΙΜΗΝ ΨΑΜΑΘΕΑΣ

Στο ΒΟΑΙ γράφει ΤΑ ΒΑΤΙΚΑ

Στο ΜΙΝΩΑ ΛΙΜΗΝ γράφει Ο ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ ΑΚΡΑ

Στο ΔΙΟΣ ΣΩΤΗΡΟΣ Λ. γράφει ΤΗΣ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ

Στην ΕΠΙΔΑΥΡΟ γράφει ΤΗΣ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ

Στο ΖΑΡΗΞ γράφει Ο ΝΥΝ ΙΕΡΑΞ ΛΙΜΗΝ

Στην ΕΡΜΙΟΝΗ γράφει ΤΑ ΘΕΡΜΙΑ

Στην ΤΡΟΙΖΗΝΑ γράφει ΦΑΝΑΡΙΟΝ

Στο ΦΟΛΟΗ ΟΡΟΣ γράφει ΤΟ ΝΥΝ ΤΟΥ ΑΣΤΡΟΥΣ

Στο ΣΤΥΜΦΑΛΟΣ ΟΡΟΣ γράφει ΤΟ ΑΥΤΟ ΚΑΙ ΚΥΛΗΝΗ ΟΡΟΣ Η ΖΗΡΕΙΑ

Στο ΜΙΝΟΗ ΟΡΟΣ γράφει Ο ΖΥΓΟΣ ΤΩΝ ΣΚΟΡΤΩΝ

Στο ΤΑΥΓΕΤΟ ΟΡΟΣ γράφει ΤΟ ΠΕΝΤΑΔΑΚΤΥΛΟΝ

Στο ΚΡΟΝΙΟΝ γράφει ΤΟ ΤΗΣ ΤΖΕΚΩΝΙΑΣ ΗΤΟΙ ΛΑΚΩΝΙΚΗΣ

Στην ΕΛΙΚΗ γράφει ΤΑ ΤΡΥΠΙΑ ΝΥΝ ΕΡΗΜΟΣ

Στα ΒΟΥΡΑ γράφει Η ΚΕΡΝΙΤΖΑ

Στην ΠΕΛΗΝΗ γράφει Η ΚΕΡΚΟΒΑ

Στην ΦΛΙΟΥΝΤΑ γράφει ΕΡΗΜΟΝ

Στην ΣΙΚΥΩΝΑ γράφει ΤΑ ΒΑΣΙΛΙΚΑ

Στην ΑΝΤΙΓΟΝΕΙΑ γράφει Η ΠΕΡΙ ΤΑ ΤΖΕΤΙΑΝΑ ΠΑΛΑΙΟΠΟΛΙΣ

Στη ΜΕΓΑΛΟΠΟΛΗ γράφει Η ΦΙΛΗΤΩ

Στις ΜΥΚΗΝΕΣ γράφει ΤΟ ΠΟΛΥΦΕΓΓΟΝ

Στη ΘΑΛΑΜΗ γράφει Η ΝΥΝ ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Στη ΝΗΣΟ ΕΠΛΑ γράφει ΑΙΓΥΛΑ

Στη ΝΗΣΟ ΣΑΛΑΜΙΝΑ γράφει ΚΟΥΛΟΥΡΙΣ

Ποιός μπορούσε να το κάνει αυτό; Ποιός γνώριζε την Πελοπόννησο του 15ου αιώνα σαν την παλάμη του και είχε μελετήσει και την γεωγραφία του Στράβωνος; Και επί πλέον ποιός θα αρνιότανε να ονομάσει ΜΥΣΤΡΑ το κάστρο του Βιλλεαρδουίνου επιμένοντας στη χρήση του τοπωνυμίου ΛΑΚΕΔΑΙΜΩΝ για την πολιτεία που τη φανταζότανε ιδεατή κατά τα πλατωνικά πρότυπα;

Μόνον ο Γεώργιος Γεμιστός, ο Πλήθων – the last of the Hellenes – όπως τον αποκαλεί ο C. Hoodhouse θα μπορούσε. Λόγω των εξαιρετικών του γνώσεων της «πάτριας γλώσσας και παιδείας» και λόγω των γεωγραφικών του ανησυχιών. Πράγματι το 1439 το β έτος της συνόδου Φερράρας – Φλωρεντίας βρέθηκε μαζί με τον Αυτοκράτορα Ιωάννη Παλαιολόγο, τον πατριάρχη Ιωσήφ και όλες τις προσωπικότητες που τους συνόδευαν στη Φλωρεντία. Ικέτες στη Δύση για να βοηθηθεί η ψυχορραγούσα ανατολική αυτοκρατορία που κινδύνευε από τους Οθωμανούς. Τότε θα πήρε στα χέρια του το εξαίρετο προγονικό χειρόγραφο το οποίο και εμελέτησε. Σημείωσε δε τα τοπωνύμια τα σύγχρονα της Πελοποννήσου πάνω στο χειρόγραφο. Συγκρίνοντας τη γραφή του την αρκετά δύστροπη, ομολογώ, με ένα κείμενό του από τον Marc. Z. 406 ταύτισα το χέρι του με αρκετή συγκίνηση.

Έτσι το 1439 μ.Χ ο Πλήθων κλείνει τον κύκλο της ελληνικής γεωγραφίας που αρχίζει το 600 π.Χ με τον Θαλή τον Μιλήσιο, ακμάζει με τον Στράβωνα και τον Πτολεμαίο, διασώζεται και χαρτογραφείται από τον Μάξιμο Πλανούδη και μεταλαμπαδεύεται στη Δύση με τον Ε. Χρυσολωρά.