Η Αρχιτεκτονική σαν τέχνη

Άρης Κωνσταντινίδης, Νεοελληνικά Γράμματα 14-9-1940


1963. Μοτέλ ΞΕΝΙΑ ΕΟΤ στην Ολυμπία - κάτοψη ορόφου (Μουσείο Μπενάκη)

Με μεγάλη μου χαρά διάβασα στα Αθηναϊκά νέα (8.9.40) τις γνώμες του σεβαστού ακαδημαϊκού κ. Γρ. Ξενόπουλου πάνω στο θέμα Ελληνική αρχιτεκτονική. Είναι – για μένα τουλάχιστον- η πρώτη φορά που μου δίνεται η ευκαιρία να γνωρίσω κι απ’ αυτήν την πλευρά το σεβαστό συγγραφέα, που όσο κι αν δε βρίσκεται μέσα στον κύκλο της επιστήμης μου, όμως οι γνώμες του, κατά μεγάλο μέρος είναι σωστές και αξιοπρόσεχτες. Λέω «της επιστήμης μου» και θα εξηγήσω αμέσως τι εννοώ μ’ αυτό. Αντίθετα απ’ όσα γράφονται τώρα τελευταία στους κύκλους των τεχνικών, πιστεύω πως η αρχιτεκτονική είναι μόνο επιστήμη! Μοναδική εξαίρεση ένα μικρό μέρος της αρχιτεκτονικής: το μνημείο.

Όσο βαριά κι αν πέφτει η γνώμη αυτή νομίζω πως είναι σωστή. Όσοι υποστηρίζουν το αντίθετο, δηλαδή πως η αρχιτεκτονική είναι τέχνη, κάνουν πρώτα – πρώτα το μεγάλο λάθος να μπερδεύουν την έννοια του ωραίου με την έννοια της τέχνης. Η τέχνη όμως δεν έχει καμιά σχέση με το ωραίο! Η έννοια του ωραίου είναι πολύ περιορισμένη, ενώ η έννοια της τέχνης απεριόριστη. Ένα έργο τέχνης δημιουργεί μέσα μας συναισθήματα πολύ μεγαλύτερα και υψηλότερα, ώστε το ωραίο να είναι το λιγότερο που μπορεί να ζητήσει κανείς από ένα έργο τέχνης.

Πιστεύω πως με την τέχνη ο άνθρωπος βρίσκει το λυτρωμό του, γιατί σκοπός της τέχνης είναι να μας βγάζει από την πραγματικότητα και να μας οδηγεί σε κόσμους άλλους, φανταστικούς και ξένους από την πραγματικότητα. Κι ενώ σκοπός του ωραίου είναι ν’ αρέσει και να δίνει στον άνθρωπο το αίσθημα της χαράς και της ευχαρίστησης, αντίθετα ένα έργο τέχνης θα μας ανησυχήσει, θα μας βγάλει από την άνεσή μας και την ησυχία μας και κάποτε θα μας παιδέψει και θα μας κάνει να το μισήσουμε. Ένα έργο αρχιτεκτονικό πιστεύω πως πρέπει να είναι ωραίο και ν’ αρέσει. Αλλιώς είναι έξω από τον προορισμό του.

Στην περίπτωση αυτή – της αρχιτεκτονικής- το ωραίο συνδυάζεται με το χρήσιμο και το πρακτικό. Όταν λες: Τι ωραίος που είναι αυτός ο χώρος, σκέπτεσαι, μαζί με τα άλλα, και τις αναπαυτικές πολυθρόνες, τη ζεστασιά του τζακιού ή τον ήλιο που μπαίνει από τις κουρτίνες και άλλα σχετικά. Κι έτσι η αρχιτεκτονική, αντί να σε βγάζει από την πραγματικότητα – όπως η τέχνη- σου φωνάζει: Τι όμορφη που είναι η ζωή! Θα ρωτήσει όμως αμέσως κάποιος: Αν το ωραίο δεν βρίσκεται μέσα στον κύκλο της τέχνης, τότε πού υπάγεται; Ανοίγω ναι μικρή παρένθεση και προσθέτω, πως το ωραίο είναι δεμένο με την εξέλιξη και την παράδοση. Αντίθετα πάλι από την τέχνη που δεν έχει εξέλιξη και είναι παντού και πάντοτε αιώνια. Γι' αυτό και το ωραίο υπάγεται στους κανόνες της επιστήμης εκείνης που μελετάει, εξετάζει και κατατάσσει όλα τα αισθητικά προβλήματα: στην αισθητική. Έτσι, όλα τα προβλήματα της αρχιτεκτονικής που σήμερα συνηθίζουμε να τα βάζουμε στη σφαίρα της τέχνης, δεν είναι τίποτε άλλο παρά προβλήματα μιας πραγματικής επιστήμης.

Όσα είπα ως τώρα, είναι ίσως τα κυριότερα αιτήματα που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν πως η αρχιτεκτονική είναι τέχνη. Μα δίπλα σ’ αυτά άπειρα άλλα παραδείγματα που δείχνουν τις διαφορές ανάμεσα στην αρχιτεκτονική και την τέχνη, πείθουν πιο αναντίρρητα πως η αρχιτεκτονική είναι μόνο επιστήμη. Η τέχνη βασίζεται στην ατομικότητα και μεγαλοφυΐα του ενός. Η αρχιτεκτονική είναι αποτέλεσμα συνολικής προσπάθειας, πολλών ατόμων. Ο καλλιτέχνης είναι μόνο στον εαυτό του υπεύθυνος για το έργο του και το πολύ - πολύ αυτό ν’ αρέσει μόνος τον ίδιο. Ο αρχιτέκτονας με το έργο του είναι υπεύθυνος σ’ όλον τον κόσμο. Το έργο του πρέπει ν’ αρέσει και ν’ αρέσει σ’ όλους!

Η αρχιτεκτονική είναι το καθρέφτισμα του πολιτισμού μιας χώρας (ή εποχής). Η τέχνη δεν έχει καμιά σχέση με την εξέλιξη του πολιτισμού. Εποχές με βάρβαρο πολιτισμό έβγαλαν μεγάλη τέχνη.

Τέλος, θα μπορούσα να μπω και σε τεχνικές λεπτομέρειες, που θα ενδιέφεραν όμως μόνο τους τεχνικούς. Όπως, πχ.: στην αρχιτεκτονική το υλικό πρέπει να φαίνεται και να χαρακτηρίζει το σκοπό για τον οποίο χρησιμοποιήθηκε. Στην τέχνη το υλικό είναι μια προϋπόθεση που χάνεται μέσα στη δύναμη και την προσωπικότητα του καλλιτέχνη.

Ο Άρης Κωσταντινίδης φωτογραφίζοντας

Στο τέλος του άρθρου του ο σεβαστός ακαδημαϊκός γράφει πως «ποτέ ένας αρχιτέκτονας δεν μίλησε στην ψυχή μου τόσο καθαρά, όσο ένας ποιητής ή ένας ζωγράφος». Αν έγινα αντιληπτός με όσα είπα για τις διαφορές που υπάρχουν ανάμεσα στην εντύπωση που μας δίνει ένα έργο αρχιτεκτονικό και ένα καλλιτέχνημα, τότε ας μου επιτραπεί να παρατηρήσω πως το παράπονο του σεβαστού συγγραφέα είναι φταίξιμο δικό του! Γιατί όλα τα κτίρια μιλούν, μόνο πως η γλώσσα τους είναι διαφορετική από τη γλώσσα μιας εικόνας του Ραφαήλου ή του Τισιανού. Θα κάνω μάλιστα εδώ και μια τελική διάκριση, λέγοντας πως τα αρχιτεκτονικά έργα δημιουργούν διαθέσεις, ενώ τα καλλιτεχνικά έργα δημιουργούν συναισθήματα. Μια κατοικία θα σου λέει πόσο ωραία μπορείς να κατοικήσεις σ’ αυτήν και να χαρείς τη ζωή σου. Αντίθετα, ο Παρθενώνας, μ’ όλο που είναι κτίριο, μας βάζει σε άλλους κόσμους, όπως ακριβώς ένα καλλιτέχνημα. Γιατί ο Παρθενώνας είναι μνημείο. Έργο του Φειδία με την προσωπική σφραγίδα του μεγάλου καλλιτέχνη. Δεν εκπληρώνει κανέναν πρακτικό σκοπό, μα συμβολίζει την αγάπη και την πίστη των Αθηναίων για τη θεά τους!

Τέλος στο ερώτημα αν η αρχιτεκτονική μπορεί να εκφράσει την ελληνική ψυχή, έχω να παρατηρήσω τας εξής: η αρχιτεκτονική είναι διεθνής. Είναι διεθνής όσο το κλίμα, οι όροι υγιεινής και της επιστήμης, η γιατρική και τα μέσα είναι κοινά σ’ όλον τον κόσμο. Από κει και πέρα η αρχιτεκτονική έχει τα δείγματα εκείνα (εσωτερικά και εξωτερικά) που ξεχωρίζουν τη μια χώρα από την άλλη. Κι έτσι, ενώ η αρχιτεκτονική είναι διεθνής, η κάθε χώρα έχει και μερικά δικά της χαρακτηριστικά για να εκφραστεί! Πάνω σ’ αυτό το ζήτημα έχω να προσθέσω και κάτι άλλο, που δυστυχώς κανένας πια δεν το προσέχει. Ο αρχιτέκτονας έχει περιορισμένο πεδίο δράσης.

Ας πάρουμε για παράδειγμα την κατοικία. Σ’ αυτήν μόνο τα οικοδομικά στοιχεία ανήκουν στον αρχιτέκτονα. Η διακόσμηση του σπιτιού είναι περισσότερο έργο του ιδιοκτήτη, παρά του αρχιτέκτονα. Ο αρχιτέκτονας στην περίπτωση αυτή δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να βαδίζει σύμφωνα με το γούστο του ιδιοκτήτη. Με τη διαφορά πως βάζοντας κι αυτός κάτω τις γνώσεις του και την πείρα του, ομορφαίνει και τελειοποιεί αυτό που έχει στο νου του ο ιδιοκτήτης. Έτσι μπορούμε να πούμε πως το ίδιο το σπίτι, ανάλογα με τους ενοίκους του, αλλάζει και κάθε φορά μορφή! Το στόλισμα αυτό του σπιτιού είναι πολύ σχετικό με το ντύσιμο του ανθρώπου, καθώς και με όλα τα είδη της καθημερινής χρήσης. Αυτό, άλλωστε, γινόταν πάντοτε σε όλες τις εποχές και είναι μια απόδειξη ακόμη πως η αρχιτεκτονική βαδίζει πάντα με την εξέλιξη της ανθρωπότητας και του πολιτισμού της και επομένως δεν είναι τέχνη, αλλά επιστήμη!