Γυναικόκαστρο

Αναστασία Τούρτα, «Κοσμική μεσαιωνική αρχιτεκτονική στα Βαλκάνια 1300-1500 και η διατήρησή της», 1997



Το Γυναικόκαστρο βρίσκεται σε από 56 χλμ Β- ΒΔ της Θεσσαλονίκης. Ο Ιωάννης Καντακουζηνός και ο Νικηφόρος Γρηγοράς υπολογίζουν την απόστασή του από την πόλη, ο πρώτος σε λιγότερο από μιας ημέρας δρόμο, δηλαδή λιγότερο από 47 χλμ και ο δεύτερος σε 200 στάδια, δηλαδή περί τα 36 χλμ. Πολύτιμες πληροφορίες για την ίδρυση, τη θέση και την ονομασία του, καθώς και για το ρόλο που διαδραμάτισε στα πολεμικά γεγονότα της Μακεδονίας και ειδικότερα της Θεσσαλονίκης κατά τον 14ο αι., παρέχει ο Ιωάννης Καντζακουζηνός στην Ιστορία του.

Ιδρύθηκε από τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Γ’, λίγο μετά την ανάρρησή του στο θρόνο (1328). Η ίδρυση του εντάσσεται στο αυτοκρατορικό πρόγραμμα ενίσχυσης ευαίσθητων σημείων του κράτους με νέα κάστρα. Η ανάγκη αυτή αναφάνηκε από την ευκολία προέλασης Σλάβων, Βουλγάρων και Τούρκων στα εδάφη της αυτοκρατορίας κατά τον επταετή πόλεμο του Ανδρόνικου Γ’ με τον παππού του Ανδρόνικο Β’. Ο αυτοκράτορας κατέστησε το νέο κάστρο τόσο ισχυρό ώστε θα μπορούσε να το υπερασπίσει από οποιαδήποτε εχθρική επίθεση ακόμη και γυναικεία φρουρά. Σ’ αυτήν την υποθετική δυνατότητα οφείλει και την ονομασία του. Την προσωνυμία αυτή, μεταγλωττισμένη σε Avret- Hisar, διατήρησε και μετά την κατάληψή του από τους Τούρκους το 1373/74.

Το Γυναικόκαστρο είχε εξαιρετική στρατηγική σημασία για την προστασία της Θεσσαλονίκης και της περιοχής της, αφού έλεγχε την πεδιάδα του Αξιού και τις διαβάσεις προς Δυτική Μακεδονία. Γι’ αυτό και η φρουρά του υπαγόταν στον διοικητή της Θεσσαλονίκης. Βρέθηκε στο επίκεντρο πολεμικών γεγονότων στο νέο εμφύλιο πόλεμο που ξέσπασε, μετά το θάνατο του Ανδρόνικου Γ’ (1341) , ανάμεσα στους υποστηρικτές του ανήλικου διαδόχου του θρόνου Ιωάννη Ε’ και του Ιωάννη Καντακουζηνού. Σ’ αυτό βρήκε καταφύγιο ο διοικητής της Θεσσαλονίκης Θεόδωρος Συναδηνός μετά την εξέγερση των Ζηλωτών (1342). Καταλήφθηκε από τον Στέφανο Δουσάν αλλά επιστράφηκε στους Βυζαντινούς ύστερα από διακανονισμό. Τον 15ο αι. δόθηκε ως τιμάριο σε εξισλαμισμένο βυζαντινό προνοιάριο, ενώ τον 16ο αι. μαρτυρείται η εγκατάσταση Γιουρούκων στον ορτά Avret- Hisar. Όταν το επισκέφθηκε ο Εβλιγιά Τσελεμπή τον 17ο αι. το κάστρο ήταν ήδη εγκαταλελειμμένο και οι προμαχώνες του κατεστραμμένοι. Την ίδια εποχή είναι γνωστή η εμποροπανήγυρις του Avret- Hisar, το οποίο αποτελεί έδρα καζά.

Το Γυναικόκαστρο κτίστηκε στην κορυφή ενός απότομου λόφου, ύψους 106 μ. περίπου, θέση που του εξασφάλιζε πλήρη οπτικό έλεγχο της γύρω περιοχής, ενώ το ρυάκι που κυλά στη βάση του λόφου επάρκεια νερού.

Το κάστρο έχει σε κάτοψη σχήμα τραπεζίου και περικλείει έκταση σχεδόν 25 στρεμμάτων. Το μήκος των τειχών του εξωτερικού περιβόλου φθάνει τα 614 μ. Μεγάλα τμήματά τους στη δυτική και βόρεια πλευρά έχουν καταστραφεί εξαιτίας συστηματικής λιθορυχίας για να κτιστεί ο σημερινός προσφυγικός οικισμός. Τα τείχη ενισχύονται κατά αραιά διαστήματα με ορθογώνιους και ημικυκλικούς πύργους. Η τοιχοποιία τους συνίσταται από αργολιθοδομή με σποραδική χρήση πλίνθων. Στο εσωτερικό του κάστρου διακρίνονται ίχνη κτηρίων. Μικρή ανασκαφική έρευνα αποκάλυψε στο πλάτωμα ενός λόφου τα θεμέλια ορθογώνιου κτηρίου πλάτους 7,25μ., μήκους 11,5μ., με πάχος τοίχων 0,85μ.

Η κύρια πύλης το κάστρο, που βρίσκεται στη νότια ομαλή πλευρά του λόφου, έχει σχεδόν καταστραφεί. Ανασκαφική έρευνα έδειξε ότι προστατευόταν με ένα προμαχώνα. Μια δεύτερη μικρότερη πύλη βρίσκεται κοντά στη ΒΑ γωνία του περιβόλου.

Η ακρόπολη κατέχει το ΒΑ μέρος του κάστρου και διαχωρίζεται από τον υπόλοιπο χώρο με δύο τοίχους. Ο δυτικός τοίχος έχει επιμελημένη κατασκευή με σειρά τυφλών ενισχυτικών τόξων στην εσωτερική πλευρά. Η ακρόπολη καλύπτει έκταση δυο περίπου στρεμμάτων και επιστέφεται, στο ψηλότερο σημείο, με πύργο.

Τομή πύργου προς το νότο

Ο πύργος παρουσιάζει σε κάτοψη ένα παραλληλόγραμμο διαστάσεων 13,46 Χ9,40 μ. με πάχος τοίχων 1,60μ. και σωζόμενο ύψος 4,50 στη ΝΔ γωνία. Το εμβαδόν του είναι 125,44 τμ. Η τοιχοδομία του συνίσταται από ακανόνιστους λίθους με άτακτο πλινθοπερίκλειστο σύστημα και ζωνάρια πλινθοδομής, με 4 έως 5 σειρές πλίνθων, σε ακανόνιστα διαστήματα. Σώζεται το ισόγειο και ο όροφος. Εγκάρσιος τοίχος διαιρεί τον όροφο σε δύο δωμάτια. Το ανατολικό δωμάτιο έχει καταστραφεί ολοσχερώς. Πιθανότατα είχε διαμορφωθεί σε παρεκκλήσιο, αν κρίνουμε από τα σπαράγματα τοιχογραφιών που βρέθηκαν στα κρημνίσματα των τοίχων του. Ανάμεσά τους βρέθηκε κομμάτι τοιχογραφίας που διασώζει το μονόγραμμα των Παλαιολόγων, πιθανότατα προερχόμενο από κτητορική επιγραφή. Στους δυο σωζόμενους τοίχους του δυτικού δωματίου υπάρχει μια φωτιστική θυρίδα.

Στο ισόγειο του πύργου υπάρχουν δυο καμαροσκεπείς κινστέρνες, σε αντιστοιχία με τα δωμάτια του ορόφου. Η ανατολική έχει διαστάσεις 4,80 Χ 1,00 μ και ύψος 5,04 μ. ως τη γένεση της καμάρας και η δυτική 4,80 Χ 3,20 μ. και ύψος 4,90 μ. Έχουν συνολική χωρητικότητα νερού περί τα 176 κ.μ. Οι κινστέρνες καλύπτονται με διπλό στρώμα υδραυλικού κονιάματος. Στο δάπεδό τους κάτω από τις απολήξεις των αγωγών εισροής των ομβρίων υδάτων που είναι ενσωματωμένοι στο πάχος του βόρειου και νότιου τοίχου, υπάρχουν δυο σε κάθε κινστέρνα παραλληλόγραμμα εξάρματα από σχιστόπλακες, ύψους 0,10μ. που προστατεύουν το δάπεδο από την πτώση του νερού.

Η κάθοδος στις κινστέρνες για τον καθαρισμό τους γίνεται από το δάπεδο του δυτικού δωματίου, με στενή καμαροσκεπή κλίμακα που ανοίγεται στο πάχος του διαχωριστικού τοίχου. Η κλίμακα αφού καμφθεί τρεις φορές μέσα στον τοίχο, απολήγει με στενό άνοιγμα στην ανατολική κινστέρνα σε ύψος 3,06μ. από το δάπεδο. Στη συνέχεια κλειστή κλίμακα φθάνει ως αυτό. Οι δυο κινστέρνες επικοινωνούν με στενή δίοδο που ανοίγεται σε ύψος 0,50μ. από το δάπεδό του. Ο αερισμός και ο φωτισμός τους εξασφαλίζεται με σειρά ανοιγμάτων στους εξωτερικούς τοίχους της κάθε μιας.

Οι αναστηλωτικές και ανασκαφικές εργασίες στο Γυναικόκαστρο άρχισαν το 1984 και συνεχίστηκαν με διακοπές ως το 1993, οπότε και ολοκληρώθηκε η πρώτη φάση του έργου με την αναστήλωση του πύργου που κινδύνευε με κατάρρευση. Οι παράλληλες ανασκαφικές έρευνες αποσαφήνισαν την πορεία των τειχών του περιβόλου και τη μορφή της κυρίας εισόδου, εντόπισαν κτήρια εντός του κάστρου και αποκάλυψαν τα εξωτερικά όρια και τις κινστέρνες του πύργου.