Αι οικοδομικαί κατασκευαί και οι λαϊκοί τεχνικοί όροι κατά τους νεωτέρους χρόνους

Ζήσιμος Τζάρτζανος, «Περί των λαϊκών τεχνικών όρων της οικοδομικής»



Πλείστα όσα εργαλεία και τρόποι κατασκευής, ιδία δε της απλής δομικής χειροτεχνίας, παρέμειναν επί αιώνας εν χρήσει.

Κατά την σύγχρονον εποχήν, παρ’ όλον ότι η βιομηχανία έχει εισαγάγει εις την οικοδομικήν πολλά νέα υλικά εργαλεία και τρόπους κατασκευής, μέγας αριθμός αυτών παραμένει εν χρήσει ανεξαρτήτως του ότι η σχετική ορολογία ήλλαξε κατά την μακραίωνα χρησιμοποίησιν των.

Ο επικρουστήρ των αρχαίων, ο μαντρακάς των συγχρόνων ή ο υπαγωγεύς των αρχαίων, το μυστρίον των Βυζαντινών, το μυστρί των συγχρόνων κλπ., παραμένουν και τώρα ακόμη εργαλεία επεξεργασίας ή δομήσεως, μεταβληθέντα κατά το σχήμα των ελάχιστα. Η οπτή πλίνθος, το βήσαλον των Βυζαντινών, το τούβλο των συγχρόνων, τα κονιάματα κλπ παραμένουν και τώρα κύρια υλικά δομήσεως και επιχρίσεως. Η καθήλωσις, ή εφήλωσις ή ενήλωσις των ικρίων των Αρχαίων, ή το κάρφωμα της σκαλωσιάς των συγχρόνων, ο σύνδεσμος των ξυλίνων τεμαχίων δια του τόρμου των αρχαίων ή της γκινισιάς των συγχρόνων, παραμένουν οι αυτοί ως τρόποι κατασκευής.

Ανεξαρτήτως, λοιπόν, της ονομασίας ήν λαμβάνουν, υπάρχει μία συνέχεια χρήσεως εις έν μεγάλο μέρος αυτών. Τούτο ισχύει προπαντός δια τας χονδροκατασκευάς του κτηρίου, αλλά και δι’ έν σημαντικόν μέρος των λεπτοκατασκευών του. Όπου όμως εισήχθησαν τελευταίως εις τας κατασκευάς του οικοδομήματος νεώτεροι τρόποι ή επινοήσεις ή εφευρέσεις, δεν υπάρχει συνέχεια, ως π.χ. εις το ωπλισμένον σκυρόδεμα και τας εφαρμογάς των μηχανικών εγκαταστάσεων και του ηλεκτρισμού.

Οι χαρακτηρισμοί, λοιπόν, των υλικών, εργαλείων και τρόπων εκτελέσεως των συγχρόνων κατασκευών δύνανται να υπαχθούν εις δυο βασικάς κατηγορίας τεχνικών όρων: εις τους αναφερομένους εις υλικά, εργαλεία ή τρόπους οι οποίοι από πολλού εφαρμόζονται, και εις εκείνους, οι οποίοι αναφέρονται τελευταίως εισαχθέντας εις την δομικήν τεχνικήν.

Σύνεργα του κτίστη (Νίκος Χατζηκυριάκος Γκίκας -1975)

Το μυστρί, το αλφάδι, το βαρύδι ή ζύγι ή μολυβήθρα ή σαούλι, το λασποσάνιδο, η ξυλογωνιά κλπ, παραμένουν και σήμερον βασικά εργαλεία δομήσεως από ένα ζευγάρι κτιστών εις ένα γιαπί. Το ντισλίδικο, το καλέμι, η λάμα, το λαμάκι, ο ματρακάς κλπ αποτελούν και σήμερον τα εργαλεία λαξεύσεως του μαρμαρά εις την μόρφωσιν ενός αγκωναριού ή αλυσσίδας (γωνία κτηρίου) ή εις την κατασκευήν καπιτέλου ή κεφαλαριού ή κεφαλοκόλωνου ή στυλοκέφαλου ή ενός καράβολα κιονοκράνου (σπανιώτεραι βεβαίως κατασκευαί σήμερον).

Τώρα, όπως και άλλοτε, η εξαγωγή των λίθων εις το νταμάρι γίνεται από τον νταμαρτζή δια του λοστού. Εις την εκσκαφήν του εδάφους χρησιμοποιείται και σήμερον ο κασμάς, το πικούνι, το φτυάρι. Δια την άνοδον τροχοφόρων από την στάθμην εκτεταμένων εκσκαφών χρησιμοποιείται ο ντορός ενώ το ζεμπίλι χρησιμοποιείται δια την μεταφοράν των δομικών υλικών ή χωμάτων. Και σήμερον δια την μετακίνησιν και ανύψωσιν των υλικών χρησιμοποιούνται τα κατρακίλια, το μαγγάνι, με την μαγκανωσιά του ή το παλάγκο (πολύσπαστον) ή το σαμπάνι (βρόχος).

Ακόμη και σύστημα καμπάνας, που εφηρμόζετο κατά την κλασσικήν εποχήν δια την αγκύρωσιν των προς ανέλκυσιν ογκολίθων, ευρίσκει ενίοτε εφαρμογήν και σήμερον, όταν έχωμεν κατασκευάς από ογκώδη λίθινα τεμάχια.

Η άσβεστος, η οποία χρησιμοποιείται από αρχαιοτάτων χρόνων και η οποία σβέννυται και τώρα εις την καρούταν, είναι και σήμερον ένα από τα βασικά υλικά εις το οικοδόμημα, χρησιμεύουσα δια δομάς ή δι’ επιχρίσματα.

Η επεξεργασία των επιχρισμάτων με το τριβίδι, είτε με το μυστρί είτε πατητά είτε εις τραβήγματα είτε εις τσατμάδες, κατά τας διαφόρους στρώσεις των, γίνεται κατά τον αυτόν περίπου τρόπον και με τα αυτά εργαλεία και μέσα.

Ανεβατόρι

Η εισαγωγή κατά τα τελευταία έτη των μηχανικών μέσων εις τας διαφόρους εργασίας του οικοδομήματος, εδημιούργησε τους νέους τεχνικούς όρους της δευτέρας ως άνω κατηγορίας, ως π.χ ελεβατόριο (ανυψωτική μηχανή), κομπρεσσέρ, πιστόλι, ντεκοβίλ, φαγάνα, μπουλντόζα κλπ, ενώ η εφεύρεσις από του παρελθόντος αιώνος της δυναμίτιδος και η χρήσις αυτής εις την αποσύνθεσιν σκληρών πετρωμάτων εκσκαφών, μας έδωσε τους όρους φουρνέλο, μακάπι κλπ.

Είδος σκυροδέματος ήτο γνωστόν από την Ρωμαϊκήν εποχήν, αποτελούμενον τότε από διάφορα αδρανή ή μη υλικά και ασβέστους. Η ανακάλυψις όμως, περί τα τέλη του 18ου και κατά τας αρχάς του 19ου αιώνος των τεχνητών τσιμέντων (και των κονιών της ιδίας κατηγορίας Portland, υπό του Άγγλου JosephAspdin), ως και η επινόησις της ελάσεως του σιδήρου, αποδιδόμεναι η μεν πρώτη εις τον Γάλλον μηχανικόν Vicat, η δε δευτέρα εις τον Cort και εν συνεχεία, υπό του φερομένου ως πρώτου εφευρέτου Γάλλου J. Monier, ανακάλυψις του ωπλισμένου σκυροδέματος, έφεραν εις την κατασκευήν σειράν επιστημονικών και λαϊκών όρων, όταν το ωπλισμένον σκυρόδεμα, ολίγον προ του 1900, ήρχισε να χρησιμοποιείται ευρέως εις τας διαφόρους χώρας και ολίγον βραδύτερον εν Ελλάδι.

Ως γνωστόν, το σύγχρονον σκυροκονίαμα (μπετόν), όπως και το Ρωμαϊκόν σκυροκονίαμα, χύνεται εντός ξυλοτύπων, καλουπιών, τώρα όμως είναι σιδηροφόρον, μπετόν – αρμέ. Όταν είναι άοπλον και η κοίτασίς του γίνεται εις σχετικώς μικρούς όγκους λαμβάνει τον όρον γκρο- μπετόν. Όταν έχωμεν ωλοκληρωμένην και πέραν του σκελετού κατασκευήν εξ ωπλισμένου σκυροδέματος, τότε ονομάζεται μονομπλόκ (μπετόν).

Αι πλάκες μπετόν, εις ας εντός του σώματός των παρεμβάλλονται κατά την διάστρωσιν ελαφρά άλλα υλικά (πλίνθοι κλπ), ονομάζονται τσέλνερ. Η παρεμβολή υαλίνων κύβων εις τοιχώματα ή πλάκας λαμβάνει την ονομασίαν γκλας- μπετόν.

Μικρή μπετονιέρα

Το μηχάνημα αναμείξεως μπετόν λαμβάνει, ως γνωστόν, τον νέον τεχνικόν όρον μπετονιέρα, ο εργάτης αναμείξεως λέγεται μπετατζής, οι περίδεσμοι εκ μπετόν, οίτινες άλλοτε κατεσκευάζοντο (ενίοτε και νυν) εκ ξύλου, σενάζ κλπ.

Υπάρχει σειρά λαϊκών τεχνικών όρων σχετική με την κατεργασίαν του οπλισμού, ή δια την δήλωσιν των μορφών των σιδηρών τεμαχίων του. Σιδερώνω (σιδέρωμα) π.χ σημαίνει την τοποθέτησιν του οπλισμού εντός των ξυλοτύπων, κόφτρα ή ψαλίδι την ειδική ψαλίδα κοπής οπλισμού, τσέρκι τον αναβολέα οπλισμού, γονατιά το σημείον των ράβδων το κεκαμμένον κατά 45ο, φουρκέτα την κεκαμμένην εις το μέσον μεγάλου μήκους ράβδον οπλισμού, κουλλούρα τον ως άνω σπειροειδούς περιελίξεως, προ της διαμορφώσεώς του, οπλισμόν, γάντζους τα άγκιστρα οπλισμού κλπ.

Όλοι οι ανωτέρω, ως και άλλοι λαϊκοί (και αντίστοιχοι επιστημονικοί) τεχνικοί όροι ενεφανίσθησαν όταν εισήχθη το νέον τούτο υλικόν.

Παλαιότερον βεβαίως, δεν υπήρχον αντίστοιχοι όροι, διότι δεν υπήρχον τοιαύτα υλικά και κατασκευαί. Ούτω, το νέον αυτό υλικόν έφερεν εις το οικοδόμημα νέους τεχνικούς όρους.

Αι τελευταίαι πρόοδοι εις την βιομηχανίαν οικοδομικών υλικών έδωσαν διάφορα υλικά, δια στεγάνωσιν, μόνωσιν, επένδυσιν, άτινα φέρονται με διάφορους τεχνικούς όρους, όπως βατ - προυφ, ερακλίτ, φελιζόλ, ετερνίτης, βινίλ, βινιλέξ, φορμάϊκα κλπ.