Ένας Άγγλος αρχιτέκτονας εκπονεί το ρυμοτομικό σχέδιο του Κιλκίς το 1922

Θανάσης Βαφειάδης, Χρονικό του Κιλκίς 1913-1940


Σ’ αυτήν τη μικρή κωμόπολη της Μακεδονίας, χιλιάδες μίλια μακριά από τη γενέτειρα του το Γκλώστερσάιρ, βρέθηκε στα τέλη του 1919 ο Άγγλος αρχιτέκτονας Harold Fletcher Trew. Τι ώθησε τον ταλαντούχο αυτό απόφοιτο των Σχολών Καλών Τεχνών του Γκλώστερ και του Τσέλτεναμ να εγκαταλείψει τη σιγουριά του αρχιτεκτονικού γραφείου του πατέρα του και βρεθεί σε άγνωστους και μακρινούς τόπους μεταξύ των οποίων και το Κιλκίς; Σύμφωνα με την Κική Καυκούλα, ο Trew ήταν μέλος της οργάνωσης των Κουακέρων, οι οποίοι σαν δεδηλωμένοι ειρηνιστές δραστηριοποιούνταν σε καιρό πολέμου με την περίθαλψη αμάχων και πληθώρα άλλων έργων. Ως υπεύθυνος ειδικού σώματος των Κουακέρων για την κατασκευή κτηρίων απασχολήθηκε στη Γαλλία μέχρι το τέλος του πολέμου και στη συνέχεια ήρθε στην Ελλάδα, όπου προσλήφθηκε στην Υπηρεσία Ανοικοδομήσεως Ανατολικής Μακεδονίας. Η υπηρεσία αυτή συστάθηκε με πρωτοβουλία του Αλ. Παπαναστασίου, και ανέλαβε ένα ευρύτατο πρόγραμμα ανασχεδιασμού και ανοικοδόμησης 160 οικισμών, οι περισσότεροι από τους οποίους είχαν καταστραφεί ολικά ή τμηματικά κατά τη διάρκεια των πολεμικών επιχειρήσεων. Το πρόγραμμα στηρίχθηκε στο ν. 1746/22-2-1919 «Περί εγκαταστάσεως πληθυσμών της Ανατολικής Μακεδονίας», οι διατάξεις του οποίου επεκτάθηκαν στις υποδιοικήσεις Κιλκίς και Λαγκαδά. Το ιδρυτικό διάταγμα για τη σύσταση της Υπηρεσίας Ανοικοδομήσεως υπογράφηκε στις 10 Μαΐου 1919 και σύμφωνα με αυτό επιτρεπόταν στον υπουργό Συγκοινωνιών να προσλάβει ένα μεγάλο αριθμό υπαλλήλων, γραφέων, μηχανικών και αρχιτεκτόνων, τεχνικών κάθε είδους, Ελλήνων και αλλοδαπών. Διευθυντής της υπηρεσίας ορίσθηκε ο John Mawson, που στρατολόγησε τεχνικό προσωπικό από τον αγγλικό στρατό της Στρατιάς της Ανατολής. Ο Mawson δικαιολόγησε την προτίμησή του στους Άγγλους μηχανικούς ισχυριζόμενος ότι «γνωρίζουν το έδαφος όσο και το χωριό τους», αφού είχαν ζήσει τριάμισι χρόνια στην περιοχή και αγαπούσαν τόσο την χώρα και τους ανθρώπους της, ώστε να δεχτούν να παραμείνουν στην Ελλάδα για ένα χρόνο ακόμη. Η βρετανική κυβέρνηση μάλιστα είχε συμφωνήσει να αποστρατεύσει τα άτομα που θα απαιτούνταν για το έργο, ώστε ο Μώσον να έχει στη διάθεση του μερικούς από τους πιο έμπειρους μηχανικούς που θα μπορούσαν να βρεθούν σε οποιαδήποτε χώρα. Εκτός από αυτούς προσκλήθηκαν και αρχιτέκτονες που εργάζονταν στην Αγγλία, από τους οποίους οι πρώτοι 15 έφθασαν στη Θεσσαλονίκη το Σεπτέμβριο του 1919, φέρνοντας μαζί τους τα απαραίτητα σχεδιαστικά όργανα. Οι ξένοι αυτοί αρχιτέκτονες μαζί με Έλληνες συναδέλφους τους σχεδίασαν πρότυπους οικισμούς, ανάμεσά στους οποίους συμπεριλαμβάνονταν η πόλη του Κιλκίς και 6 ακόμη οικισμοί του σημερινού νομού Κιλκίς.


Το σχέδιο του Trew


Το ρυμοτομικό σχέδιο του Κιλκίς που συνέταξε ο HaroldTrew, υπογράφηκε τον Αύγουστο του 1922 από τον Υποδιοικητή Θεσσαλονίκης και τον προϊστάμενο τοπογραφικών συνεργείων Μακεδονίας και το κύριο χαρακτηριστικό του ήταν ότι προσαρμόστηκε στα πραγματικά δεδομένα της πόλης απορρίπτοντας συνολικά το προηγούμενο σχέδιο του 1916. Με το νέο σχέδιο η πόλη επεκτεινόταν προς νότο καταλαμβάνοντας έκταση 114 εκταρίων, με χωρητικότητα ικανή να υπερκαλύψει τις ανάγκες του υπάρχοντος και του μελλοντικού πληθυσμού. Τα στοιχείο αυτό είναι καταλυτικό αν ληφθεί υπ’ όψιν η προσφυγική πλημμυρίδα που ακολούθησε μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, η οποία εκτίναξε τον πληθυσμό της πόλης από 2.361 κατοίκους το 1920 σε 6.864 το 1928.

Η κάτοψη του σχεδίου παρουσίαζε μορφή κυκλικού τομέα με τα οικοδομικά τετράγωνα, αλλού κανονικά και αλλού ακανόνιστα, να προσαρμόζονται στην υφιστάμενη κατάσταση. Το σχέδιο προέβλεπε κοινωφελείς χώρους που καταλάμβαναν το 4% της συνολικής επιφάνειας και ήταν: Παλαιά εκκλησία και Γαλλικόν νεκροταφείον (στη θέση εκκλησίας των 15 Μαρτύρων), πλατεία εκκλησίας (στο χώρο της σημερινής Μητρόπολης), Δημαρχείον (στο σημερινό Δημοτικό Κήπο), 2 σχολεία (στη θέση του σημερινού πάρκου και δίπλα στο σημερινό Α’ Δημοτικό) και νοσοκομείον (στην πλατεία Ειρήνης). Χώροι για δημόσια καταστήματα και μαγαζεία προβλέπονταν στις θέσεις του σημερινού Δημαρχείου και της ΛΑΦ. Από τους κοινόχρηστους χώρους προβλεπόταν η ύπαρξη αγοράς (στην πλατεία δημαρχείου) και κήπου (στα Σ.Ο.Α).

Το σχέδιο προνοούσε και για τη μελλοντική τακτοποίηση των οικοπέδων τα οποία σχεδιάστηκαν αναγκαστικά εξ αιτίας των υπαρχόντων παλαιών κτισμάτων: «Δια των στοιχείων του αλφαβήτου χαρακτηρίζονται τα ακανόνιστα μαγαζιά, άτινα επί του παρόντος διατηρούνται. Ευθύς όμως ως η ανοικοδόμησις προχωρήσει, ταύτα (ων τα πλείστα ετοιμόρροπα ή εν κακή καταστάσει) θέλουσι κατεδαφισθεί, των οικοπέδων διαρρυθμιζομένων ως δι’ ερυθράς μελάνης ενδείκνυται και λαμβανόντων πλέον τον οικείον εν τω οικοδομικώ πολυγώνω αύξοντα αριθμόν. Πάντα τα οικόπεδα ων αι πλευραί των είναι λοξαί ως προς τας οικοδομικάς γραμμάς και εν γένει ακανόνιστα, κατ’ ανάγκην εχαράχθησαν ούτω ένεκα των παλαιών οικοδομών. Ταύτα εν τω μέλλοντι θέλουσι υποχρεωτικώς διαρρυθμίση ως αι ερυθραί γραμμαί».

Το σχέδιο απέπνεε ευρωπαϊκό αέρα καθώς μετέφερε τις σχεδιαστικές αρχές της ευρωπαϊκής πολεοδομίας, στην οποία Trew είχε θητεύσει. Για πρώτη φορά έχουμε ενδιαφέρον για το towndesign με την πρόβλεψη προκηπίων και βουλεβάρτων. Αλλά και η τεχνική της απεικόνισης με την καλλιτεχνική σχεδίαση των στοιχείων του σχεδίου το διαφοροποιούσε σαφώς από τα ρυμοτομικά σχέδια των ελληνικών υπηρεσιών της ίδιας περιόδου. Η νέα πόλη του Κιλκίς σχεδιάστηκε με προδιαγραφές της Δύσης για να υποδεχτεί τους ανθρώπους της Ανατολής.