Έκθεσις περί των εν Μακεδονία προσφύγων

Υπουργείον Οικονομικών - Διεύθυνσις Κτημάτων Κράτους, 1915


Κάτοικοι της Μεγάλης Βρύσης το 1916

Ι. Ιστορικόν

Η συνεπεία των δυο τελευταίων πολέμων ημών και της συνθήκης του Βουκουρεστίου γενομένη μεταβολή, προς τη επεκτάσει των ορίων του ελευθέρου Κράτους, εσημείωσε μεγάλην ελληνικήν μετοικεσίαν εκ των ομόρων επικρατειών, ήτις και εγέννησε το ζήτημα των προσφύγων.

Λόγοι κείμενοι εκτός του σκοπού της παρούσης εκθέσεως προκάλεσαν ισχυρόν ρεύμα προσφυγής εις το ελληνικόν έδαφος εκ τε της Τουρκίας και Βουλγαρίας το οποίον από ημέρας εις ημέραν ογκούμενον έρριψεν εις την Μακεδονικήν γην χιλιάδας ομογενών φευγόντων τας εστίας των και ζητούντων άσυλον εις την ελευθέραν πατρίδα.

Το πρώτον ρεύμα έσχεν αφετηρίαν τας επαρχίας εκείνας, αίτινες δυνάμει της συνθήκης του Βουκουρεστίου περιήλθον εις την Βουλγαρίαν, εκκενωθείσαν υπό του ελληνικού στρατού περί τα τέλη του έτους 1913. Το Δεδέαγατς, η Ξάνθη, η Στρώμνιτσα, το Μελένικον, ίνα περιορισθώμεν εις τα κυριότερα σημεία, εξεκενώθησαν υπό του ελληνικού πληθυσμού.

Στρώμνιτσα Άκαλαν


Η πρώτη αύτη μετανάστευσις έφερε καθαρώς προσφυγικόν χαρακτήρα, καθόσον οι κάτοικοι εις διάστημα ολίγων ημερών εγκαταλείψαντες εις την τύχην πάσαν ακίνητον ιδιοκτησίαν, εκ δε της κινητής τα χρήματα μόνον και ολίγα οικιακά σκεύη περισώζοντες και εσπευσμένως δια των συνήθων μεταφορικών μέσων αποκομίζοντες προσέφευγον εις το Ελληνικόν έδαφος.

Είκοσι χιλιάδες περίπου ήσαν οι πρώτοι ούτοι πρόσφυγες. Εις Κιλκίς και Θεσσαλονίκην οι πρώην κάτοικοι Στρωμνίτσης και Δεδέαγατς, εις Σιδηρόκαστρον (Δεμίρ Ισσάρ) οι του Μελενίκου και εις Σαρή Σαμπάν οι της Ξάνθης ανεζήτησαν κυρίως και έτυχον της πρώτης εγκαταστάσεως.

Την πρώτην ταύτην εκ Βουλγαρίας μετανάστευσιν, ηκολούθησε βραδύτερον και δευτέρα των εν τη Βουλγαρική Θράκη εναπομεινάντων Ελλήνων και τινών εκ των κατοικούντων την παλαιάν Βουλγαρίαν, αναγκασθέντων να εκπατρισθώσι ούτως ώστε, κατ' επίσημον στατιστικήν της υπηρεσίας προσφύγων, κατέφυγον εις Μακεδονίαν 34.112 άτομα μη συμπεριλαμβανομένων των οπωσδήποτε ευπορούντων, οίτινες ως μη ζητήσαντες την συνδρομήν της Κυβερνήσεως δεν ενεγράφησαν ως πρόσφυγες, ανερχόμενοι και ούτοι εις ικανάς χιλιάδας.

Το εκ Βουλγαρίας προσφυγικόν τούτο ρεύμα, επηκολούθησε και έτερον κατά το έτος 1914, ερήμωσαν τα ελληνικά χωρία της Τουρκικής Θράκης και ωθήσαν προς την Μακεδονίαν πολλές χιλιάδας ομογενών.

Υπό τας αυτάς συνθήκας ήρξατο κατά τον Μάιον του αυτού έτους 1914 η προσφυγή χιλιάδων ομογενών της Μικράς Ασίας ιδία εις τας γειτνιαζούσας νήσους του Αιγαίου κατά δεκάδας χιλιάδων και κατά δεύτερον λόγον εις την Μακεδονίαν. Ούτως ο εν Μακεδονία προσφυγικός πληθυσμός ηύξησε καταπληκτικώς, έφθασε δε εποχή καθ' ην εν τη περιφερεία ταύτη υπήρχον πλέον των εκατόν πεντήκοντα χιλιάδων προσφύγων.

Η προσέλευσις νέων προσφύγων ήρχισε να ελαττούται κατά τον Σεπτέμβριον του 1914 χωρίς όμως και να εκλείψη εντελώς διότι μικραί κατά διάφορα χρονικά διαστήματα ομάδες εξακολουθούσι και σήμερον να πυκνώνουν τον προσφυγικόν πληθυσμόν.


ΙΙ. Οργάνωσις Υπηρεσίας


Δια την προσωρινήν στέγασιν και περίθαλψιν των κατά χιλιάδας αφικνουμένων προσφύγων συνεστήθησαν κατ' αρχάς επιτροπαί προς ας εκτός των συλλεγομένων εράνων και γενναία χρηματικά ποσά κατεβάλλοντο υπό της Γενικής Διοικήσεως Μακεδονίας. Κατά τον Μάιον του έτους 1913 η Γενική Διοίκησις αναγκάσθη επέμβη ενεργότερον εις τα της περιθάλψεως των προσφύγων δια της Νομαρχίας Θεσσαλονίκης έτι δε ενεργότερον βραδύτερον δια του γραφείου της εργασίας της Γενικής Διοικήσεως.

Μετά τον ελληνοβουλγαρικόν πόλεμον ετέθη το ζήτημα της αποκαταστάσεως των εκ Βουλγαρίας και Θράκης προσφύγων εν τη Ελληνική Μακεδονία συνέστη δε επιτροπή εν Θεσσαλονίκη προς μελέτην του ζητήματος της εγκαταστάσεως αυτών αποτελουμένη εκ διαφόρων δημοσίων υπαλλήλων υπό την προεδρίαν του Γενικού Διοικητού ήτις και επεδόθη αμέσως εις την λήψιν μέτρων προς γεωργικήν αποκατάστασιν των δυναμένων να εργασθώσι προσφύγων. Τελειώτερον δε οργανωθείσα η υπηρεσία ήρξατο του έργου της, δια της παροχής εις τους πρόσφυγας, προς τη περιθάλψει και διαφόρων γεωργικών εφοδίων.

Η εργασία αύτη εξηκολούθησε μέχρι του Απριλίου του έτους 1914, ότε λόγω της καταπληκτικής αυξήσεως του προσφυγικού πληθυσμού εκρίθη σκοπιμωτέρα η σύστασις ειδικής υπηρεσίας δια το έργον της περιθάλψεως και εγκαταστάσεως και προς τούτο δια της από 24 Απριλίου 1914 αποφάσεως της Γενικής Διοικήσεως συνέστη επταμελής επιτροπή υπό την ονομασίαν "Κεντρική επιτροπή προς περίθαλψιν και εγκατάστασιν των εν Μακεδονία εποίκων ομογενών" αναγνωρισθείσα και νομοθετικώς δια του νόμου 350 και των προς εκτέλεσιν αυτού εκδοθέντων Β. Διαταγμάτων της 30 Νοεμβρίου και της 10 Δεκεμβρίου 1914.

Αι δια την περίθαλψιν και την εγκατάστασιν των προσφύγων υπηρεσίαι διηρέθησαν εις υπηρεσίας διαχειριστικάς κατ' υποδιοικήσεις και εις υπηρεσίας εγκαταστάσεως τεχνικάς. Αι διαχειριστικαί επιτροπαί συγκροτούνται εκ δημοσίων λειτουργών, ήτοι ενός διοικητικού υπαλλήλου του οικονομικού εφόρου και του αστυνόμου προσεκολληθησαν δε εις εκάστην τούτων εις ή και πλείονες έκτακτοι υπάλληλοι αναλόγως των εν εκάστη περιφερεία αναγκών και του αριθμού των περιθαλπομένων προσφύγων. Αι τεχνικαί επιτροπαί σκοπόν έχουσαι την μελέτην των εις ά εγκατεστάθησαν ή εγκατασταθήσονται πρόσφυγες χωρίων, αποτελούνται εξ ενός ιδιώτου οριζομένου ως Προέδρου, ενός Μηχανικού Τοπογράφου, ενός Μηχανικού οικοδόμου, ενός γεωπόνου και ενός Γραμματέως.

Η υπηρεσία αύτη υπάγεται μεν εις την αρμοδιότητα του Υπουργείου των Οικονομικών ως προς την εγκατάστασιν, αλλ' εν ται λεπτομερείαις ενεργεί αυτοτελώς και διευθύνεται αποκεντρωτικώς υπό της ανωτέρω επιτροπής εδρευούσης εν Θεσσαλονίκη και απαρτιζομένης εκ δημοσίων υπαλλήλων και ιδιωτών επιστημόνων ή Διευθυντών Υποκαταστημάτων Τραπεζών ή άλλων κατάλληλων προσώπων


ΙΙΙ Περίθαλψις


Η περίθαλψις κατ' αρχάς παρείχετο εις είδος άρτον, αραβόσιτον κλπ αλλά κατόπιν μετεβλήθη δια το πρακτικώτερον, εις παροχήν χρηματικού βοηθήματος κατ' άτομον κυμαινομένου από 20-30 λεπτών ημερησίως και αναλόγως του αριθμού και της ηλικίας των απαρτιζόντων εκάστην οικογένειαν μελών. Η περίθαλψις παύει όταν ο πρόσφυξ, εάν μεν ήναι γεωργός εγκατασταθή και εφοδιασθή τα γεωργικά εργαλεία και ζώα, εάν δε τεχνίτης λάβη τα εργαλεία της τέχνης του, γενικώς δε όταν κατορθώση να εξεύρη εργασίαν, εξ ής δύναται να αυτοσυντηρηθή.


Βαφειοχώρι Μεγάλη Βρύση

Εγκατάστασις

Καταρτισθησών των υπηρεσιών της επιτροπής ως εν τω ΙΙ κεφ. εξετέθη, επεδόθη αύτη προς τη περιθάλψει και εις την εγκατάστασιν των προσφύγων επί των δημοσίων κτημάτων ως και επί των εγκαταλελειμμένων τοιούτων, κατά το άρθρον 9 του νόμου 262 της 10ης Μαΐου 1914. Κατόπιν συνεννοήσεως μετά των διαφόρων υποεπιτροπών δια την εξεύρεσιν των καταλλήλων γαιών και οικημάτων αποστέλλονται εις τα σημεία της εγκαταστάσεως εκ του κέντρου καθ' ομάδας απαρτιζομένας κατά το δυνατόν εξ ομοχωρίων, λαμβανομένων πάντοτε υπόψη της προς εγκατάστασιν αυτών επαρκείας των γαιών και των διαφόρων κλιματολογικών, πλουτοπαραγωγικών κλπ συνθηκών, επί σκοπώ του να υπάρχωσιν οι αυτοί περίπου όροι, οίοι ήσαν οι εν ταις εστίαις των.

Η επί των κτημάτων τούτων εγκατάστασις εγένετο προσωρινή, το μεν διότι επεβάλετο όπως οι πρόσφυγες μη παραμένωσιν εν αργία, αλλ' επιδοθώσιν αμέσως εις τα έργα αυτών το δε διότι η οριστική εγκατάστασις θα απήτει προκαταρκτικήν εργασίαν, ήτοι καταμέτρησιν, διαίρεσιν κατά ποιότητα και εκτίμησιν των γαιών, σύστασιν συνοικισμών δι’ ανεγέρσεως οικιών, όπου δεν υπήρχον τοιαύται ή δεν επήρκουν οι υπάρχουσαι κλπ άτινα πάντα και χρόνον μακρόν και προσωπικόν , ιδίως τεχνικόν, επαρκές απαιτούσι.

Επί τη βάσει της προσωρινής ταύτης εγκαταστάσεως, η επιτροπή αποβλέπουσα και εις την οριστικήν τοιαύτην των μονίμως εν Μακεδονία εγκατασταθησομένων προσφύγων, προέβη εις την μέχριν της οριστικής εγκαταστάσεως τοποθέτησιν των εκ Θράκης, Βουλγαρίας και Μικράς Ασίας προελθόντων προσφύγων και τινών εκ Καυκάσου μεταναστών, ενδεικνυομένων κατά περιφέρειαν και χωρία προελεύσεως και αριθμόν οικογενειών και ατόμων εν τω εις το τέλος της παρούσης πίνακα Α και κατ' επαγγέλματα, άτινα εξήσκουν εις τας πατρίδας των ως εν τω πίνακι Β. Ο αριθμός των προσφύγων μέχρι 1 Ιουλίου 1915 ανήλθεν εις 29.557 οικογενείας ή 117.487 άτομα κατανεμηθέντα εις τα εν των πίνακι Γ κατ υποδιοικήσεις και χωρία εγκαταστάσεως και αριθμόν εγκατασταθεισών οικογενειών και ατόμων αναφερόμενα 344 χωρία.

Εκ των κυρίων μελημάτων της επιτροπής επί της εγκαταστάσεως των προσφύγων, ήτο η στέγασις του πληθυσμού τούτου, δι ήν μεριμνήσασα ανήγειρε και οικίας ανερχομένας εις 834, έναντι των αρχικώς αναληφθεισών προς κατασκευήν 1260, ων ο αριθμός περιορίσθη εις το άνω ποσόν ως εκ της αδυναμίας του προμηθευτού της ξυλείας να προμηθεύση ανάλογον ποσότητα λόγω της ανωμάλου καταστάσεως.

Η δαπάνη κατασκευής εκάστης των οικιών τούτων κυμαίνεται από δραχμών 1.100 έως 1.165.

Εκτός των άνω ανεγερθεισών οικιών επεσκευάσθησαν και 2.000 οικίαι εκ των υπαρχουσών 10.000 τοιούτων εις τους καταληφθέντας υπό του δημοσίου συνοικισμούς. Η δαπάνη της επισκευής των δισχιλίων τούτων οικημάτων ανήλθεν εις 166.737 δραχμάς. Η επισκευή εγένετο …εις οικίας εφ’ ων η κυριότης του δημοσίου είνε αναντίρρητος, καθόσον πρόκειται περί συνοικισμών των απελθόντων Βοσνίων, όπυ η εγκατάστασις δύναται να θεωρηθή οριστική. Επίσης δια τον αυτόν σκοπόν επεσκευάσθησαν ή μετεσκευάσθησαν και διάφορα δημόσια και κοινοτικά κτίρια κλπ δια δαπάνης δραχμών 23.360 εν οις στεγάζονται περί τας 2.000 οικογένειαι, προς δε και διάφορα ιδιωτικά οικήματα ενοικιασθέντα ή επιταχθέντα αντί δαπάνης δραχμών 22.027. δια τα επιταχθέντα ή ενοικιασθέντα ταύτα οικήματα διατίθεται ετήσιον μίσθωμα δραχμών 56.044.

Δια τον αυτόν επίσης σκοπόν της στεγάσεως των προσφύγων κατεσκευάσθησαν εν Θεσσαλονίκη διάφορα παραπήγματα διαστάσεων 24 Χ 8 Χ 2,5 άλλα μεν εκ πλίνθων επί κτιστής θεμελιώσεως αντί δαπάνης 3.000 έκαστον, άλλα δε εκ σιδηροπαγούς σκυροκονιάματος betonarme μετά συμπληρώσεως των πλευρών δια πλίνθων αντί δαπάνης δραχμών 3.300 δι έκαστον.

Τα παραπήγματα ταύτα κείμενα ουχί μακράν των στρατώνων της Αγίας Παρασκευής εν Θεσσαλονίκη, μετά την εκπλήρωσιν του σκοπού της προσωρινής στεγάσεως των προσφύγων, δύνανται να αποτελέσωσιν εξαιρέτους αποθήκας δια τον στρατόν ή να χρησιμοποιηθώσιν εν περιπτώσει επιστρατεύσεως ή γυμνασίων δια στρατωνισμόν των ανδρών ή και ως εργατικαί κατοικίαι.

Προς άσκησιν του γεωργικού και γεωργικοβιομηχανικού επαγγέλματος των εγκατασταθέντων προσφύγων γεωργών και λοιπών εχορηγήθησαν εν αυτοίς ζώα , γεωργικά εργαλεία, σπόροι και διάφορα λοιπά εφόδια. Και ζώα μεν εχορηγήθησαν αυτοίς εν όλω 9.565 προς τούτοις εχορηγήθησαν προς διατροφήν των ζώων των πίτυρα μεν οκάδες 390.000 άλλοι Δε καρποί οκάδες 37.047.

Πρόσφυγες στο Κιλκίς το 1916

Η έκτασις των γαιών των 344 χωρίων εν οις εγκαταστάθησαν πρόσφυγες, ανέρχεται εις 1.800.000 περίπου Β. στρέμματα, εξ ων τα δυο τρία καλλιεργήσιμα. Δια την σκόπιμον διάθεσιν των χρησιμοποιηθέντων χωρίων και τσιφλικίων βεβαίως απητείτο εξακρίβωσις ου μόνον απλώς της συνολικής εκτάσεως των γαιών, αλλά ιδία και της εκτάσεως μιας εκάστης των καλλιεργουμένων και καλλιεργησίμων τοιούτων, το προσωπικόν όμως της Γεωμετρικής υπηρεσίας του Υπουργείου των Οικονομικών ήτο πλέον ή ανεπαρκές αριθμητικώς δια τοιαύτην εργασίαν, το δε εν Μακεδονία απεσπασμένον προς τούτο ελάχιστον εμειώθη έτι μάλλον ως εκ της μεταστάσεως αριθμού τινός Γεωμετρών εις τας τεχνικάς υπηρεσίας ετέρων υπουργείων. Εν τούτοις παρά τον περιορισμένον αριθμόν των εν Μακεδονία δημοσίων Γεωμετρών και των προσληφθέντων ελαχίστων τοιούτων ως εκτάκτων, αντιμετωπίσθησαν κατά το δυνατόν αι μάλλον επείγουσαι ανάγκαι της εγκαταστάσεως.

Η επιτροπή εκ παραλλήλου προς την εγκατάστασιν των προσφύγων και την γεωργικήν αποκατάστασιν των εκ τούτων γεωργών εμερίμνησε και περί αποκαταστάσεως επαγγελματιών. Ειδική επιτροπή χορηγεί εις τους διαφόρους επαγγελματίας το υπό του νόμου προβλεπόμενον χρηματικόν ποσόν, προς άσκησιν του επαγγέλματός των εκτιμώσα εκάστοτε τους λόγους και τας σχετικάς συνθήκας υφ’ ας κατά την αντίληψιν της θα ευδοκιμήση έκαστος τούτων. Έχουσι δε ούτως αποκατασταθεί 608 πρόσφυγες, καρραγωγείς, λεμβούχοι, αλιείς, παντοπώλαι, κουρείς, κρεοπώλαι, κηπουροί, γαλακτοπώλαι, ωρολογοποιοί κλπ εις 16 πόλεις της Μακεδονίας.

Εις έκαστον των προσφύγων τούτων επιτηδευματιών εχορηγήθησαν ποσά μικρότερα των υπό του σχετικού νόμου 350 προβλεπομένων, δι’ ων και χρεούνται ούτοι, προς εξόφλησιν δε αυτώνκαταβάλλουσιν εις το ταμείον μικράς μηνιαίας δόσεις, αποκοπτομένης ούτω της παρεχομένης αυτοίς περιθάλψεως. Η εγκατάστασις τούτων γίνεται εις τας πόλεις, διότι κατά τον νόμον περί εγκαταστάσεως των προσφύγων, εγκατάστασις επιτηδευματιών εν τοις συνοικισμοίς ενεργείται κατ' αναλογίαν ενός εξ εκάστου επαγγέλματος επί τεσσαράκοντα οικογενειών εκάστου συνοικισμού ή της όλης γεωργικής περιφερείας του συνοικισμού του αποτελούντος αστικόν κέντρον αυτής. Εις την κατηγορίαν ταύτην υπάγεται το Κιλκίς, διότι πέριξ αυτού κείνται άλλοι συνοικισμοί προσφύγων και ως εκ τούτου εν Κιλκίς, ιδρύθησαν και διάφορα εργαστήρια δαπάνη των προσφύγων κατά το πλείστον, δια παροχής μόνον οικοπέδου προς αυτούς υπό του δημοσίου.